پایان عملیات ساختمانی پروژه شوشتر

با ظرفیت بیش از 30 هزار قطعه در هر فصل

پایان عملیات ساختمانی

پروژه شوشتر - مازه صیادان

استخر پرورش پرتراکم سیمانی

نحوه ی ساخت حوضچه های مختلف

 

هوادهی در استخر های پرورش ماهی

هوادهی در استخر پرورش ماهی

اکسیژن استخر ها از دو منبع ، فتو سنتز و انتشار از طریق هوا تامین می شود مهمترین منبع آن فتو سنتز است که فرآینداستفاده گیاه برای تولید غذا است گیاهان در مقابل نو خورشید اکسیژن را به عنوان یک محصول جنبی حاصل از فتو سنتز به اب می افزایند در شب اکسیژن تولید نمی شود اما تنفس به وسیله جلبرگها ، ماهیان و باکتریها ادامه یافته و اکسیژن آب مصرف می گردد در این هنگام یک تعادل نامناسب بین میزان اکسیژن تولیدی و مصرفی به وجود می آید اما تحت شرایطی این تعادل می تواند معکوس شده و غلظت اکسیژن محلول در آب انقدر کم می شود که به ماهیان استرس وارد نموده و یا منجر به مرگ آنان می گردد .

 

مقدار اکسیژن موجود در آب استخر به طور قابل توجهی می تواند از یک استخر به استخر دیگر و از ساعتی تا ساعتی دیگر متفاوت باشد نوعا اگر چه غلظت اکسیژن در سپیده دم به پایین ترین حد ممکن و تا پایان بعد ازظهر به حد اکثر می رسد نگهداری میزان اکسیژن محلول آب در حد اکثر ، به فشار اتمسفر ، شوری و دما بستگی دارد با افزایش ارتفاع از سطح دریا ، آب اکسیژن محلول کمتری را در خود نگه می دارد . شوری هم برای اکثر تولید کنندگان آبهای شیرین اهمیتی ندارد . مهمترین عامل دما آب است که برای افزایش دما میزان نگهداری اکسیژن کاهش می یابد .

 

اکثرا مشکل کاهش اکسیژن از دهه دوم خرداد تا دهه اول مهر اتفاق می افتد و دلایل آن عبارتند از :

 

- هرچه آب کمتر شود اکسیژن محلول کاهش می یابد .

 

- میزان تنفس گیاهان و جانوران با گرمتر شدن آب افزایش یافته و اکسیژن بیشتری مصرف می شود

 

- در روزهای ابری و دارای مه تابستان ممکن است میزان اکسیژن تولید شده کاهش یابد .

 

-در این وقت سال مقادیر زیادی غذا به ماهی داده می شود که منجر به افزایش فضولات ماهی شده و نتیجه اش مصرف اکسیژن بیشتر است .

 

 

علل نقصان اکسیژن در استخر پرورش ماهی

اکثر مشکل کاهش اکسیژن هنگامی اتفاق می افتد که میزان مصرف تنفسی از حد معمول اکسیژن تولیدی به وسیله فتو سنتز و انتشار از طریق هوا تجاوز کند .

 

در اثر تغذیه فعال ماهی جلبکها به طور فراوان رشد کرده و تجمع آنها سطح آب را برای جذب نور خورشد کاملا می پوشاند و مانع رسیدن نور به بستر می شود در نتیجه بیشتر اکسیژن تولید شده متعلق به سطح آب است و حجم زیادی از آب زیر اولین لایه دارای نقصان اکسیژن می شود . سر انجام اکسیژن تولید شده در طی روز از میزان تقاضای آن در طول شب کم شده و در نتیجه امکان مرگ یا استرس نا مطلوب ماهیان را به وجود می آورد .

 

نوع دیگر از کاهش اکسیژن زمانی که جلبرگها به طور ناگهانی بمیرند اتفاق می افتد . در هنگام مرگ جلبرگها نه تنها منبع اکسیژن استخر نقصان می یابد . بلکه جلبرگهای پوسیده مقادیرشان توجهی از اکسیژن را مصرف می کنند . مجموع علل توقف ناگهانی مرگ در جلبرگها هنوز بطور کامل فهمیده نشده است . اما این را می دانیم توقف در مرگ می تواند پس از تیمار استخر با مواد شیمیایی و علف کش رخ دهد .

 

پیش بینی توقف مرگ و میر جلبرگها به طور طبیعی مشکل است اگر چه این موضوع اغلب به سطح پوشیده شده از جلبرگهای مرده و شکوفایی خیلی زیاد وابسته می باشد . وقتی مرگ جلبرگها متوقف می شود اغلب آب سبز رنگ به خاکستری سیاه و یا قهوه ای متمایل می گردد رنگ آب احتمالا ممکن است ، کاملا قهوه ای خاکستری ، سیاه شیری یا روشن شود  . امکان دارد تشخیص از روی بو نامطبوع هم قابل ملاحظه باشد .

 

از سومین و مهمترین انواع جوی کاهش اکسیژن باید به وارونگی اشاره کرد در طی هوای داغ تابستان ، چگالی سطح آب با جذب گرما کاهش یافته و بر روی لایه های آب سرد با چگالی بیشتر قرار می گیرد ممکن است تمامی اکسیژن تولید شده در لایه سرد تر در طول هفته ها حتی برای یک بار هم مخلوط نشود مخصوصا در استخر هایی که دارای عمق بیشتری هستند مجموع اکسیژن تولید شده در لایه سردتر در طول هفته ها حتی برای یک بار هم محلوط پایینی مصرف می گردد یک سرمای ناگهای یا طوفان همراه با صاعقه و باد و همچنین بارندگی شدید می تواند لایه سطح گرم آب را سرد نموده و به اندازه کافی سنگین تر نماید پس به کف متمایل و با لایه پایینی که اکسیژن کمتری دارد مخلوط شود . در نتیجه نه تنها باعث کاهش غلظت اکسیژن شده بلکه یک بار افزایش تقاضا برای مصرف اکسیژن بواسطه مواد معدنی مخلول و مواد ارگانیک پوسیده به وجود می آید .

 

معمولا جلبرگها هم به طور همزمان می میرند و باعث بغرنج تر شدن این مشکل می شوند . وارونگی سبب می شود اکثر ماهیان به طور مصیبت باری در استخر بمیرند .

 

 

 

اندازه گیری غلظت اکسیژن در استخر پرورش ماهی

 

غلظت اکسیژن محلول را می توان با کیتهای شیمیایی ارزان قیمت یا اکسیژن متر الکترونیکی اندازه گیری کرد .

 

پایش ( نظارت مستمر ) : اکسیژن محلول

 

در طی تابستان و اوایل پاییز حد اقل دوبار در روز 1- صبح اول وقت 2- در ابتدای شب در استخر هایی که ماهیان تغذیه فعال دارند اکسیژن مورد بررسی قرار می گیرد . بیشترین میزان اکسیژن در غروب می باشد که حداقل اکسیژن در صبح از روزی به روز بعد تکثیر کند که حتما با روز قبل خود ارتباط دارد . همچنین پایین بودن میزان اکسیژن در غروب آفتاب معمول هشداری برای مشکلات آینده می باشد . ثبت قرائت اکسیژن روزانه و ترسیم نمودار ان به آشکار شدن مشکلات کیفی آب و توسعه پرورش ماهی کمک می کند .

 

بررسی مستمر اکسیژن محلول باید در سر تا سر تابستان و در طول روز در صورت بالا بودن تراکم ماهی و تغذیه فعال بطور مداوم انجام گیرد . بطور کلی در هیچکدام از فصول سال مصونیتی برای مشکلات حاصل از کاهش اکسیژن وجود ندارد به همین علت بررسی میزان اکسیژن حتی در طی ماههای سرد سال نیز باید بصورت دوره ای انجام گیرد . برای اندازه گیری غلظت اکسیژن در طلوع آفتاب از دو روش استفاده می شود اولین روش بر اساس این حقیقت است که عموما کاهش غلظت اکسیژن محلول در طی شب ( از غروب تا طلوع آفتاب ) یکنواخت است این مقدار ممکن است از شبی به شب دیگر متفاوت باشد . همچنین اطلاع از مقدار اکسیژن در یک شب لزوما کاربردی برای پیش بینی کاهش اکسیژن در طول شبها دیگر ندارد .

 

در اینجا نحوه استفاده از روشهای کاربردی جهت پیش بینی نقصان اکسیژن در طول شب را ذکر می کنیم .

 

1-     برای هر استخر یک نمودار رسم می کنیم که محور عمودی نشان دهنده غلظت اکسیژن محلول از PPM20-0  ( قسمت در میلیون) و محور افقی زمان شبانه از غروب آفتاب تا طلوع را نمایش می دهد .

 

2-     اکسیژن محلول را در استخر حدودا زمان غروب آفتاب ندازه گیری و عدد بدست آمده را روی نمودار منتقل می نماییم .

 

3-     با مراجعه بعدی به محل قبلی در هر استخر 3-2 ساعت بعد غلظت اکسیژن جدید را قرائت و روی نمودار ثبت می کنیم  .

 

4-     با یک خط راست دو نقطه را به هم وصل نموده و ادامه می دهیم تا محور زمان را قطع نمایند انتظار می رود محل تقاطع با محور مربوط غلظت اکسیژن در طلوع آفتاب را نشان دهد .

 

5-     اگر غلظت اکسیژن محبوب در طلوع آفتاب کمتر از p.p.m3 پیش بینی شود آنگاه می توانیم هوادهی اظطراری را قبل از رسیدن به اکسیژن p.p.m 3 شروع نماییم .

 

این روش ابزاری است تا تولید کننده بتواند تصمیمات مدیریتی خود را به مواقع اخذ نماید . هر چند در همه موقعیتها نمی توان کار مثبتی انجام داد . بهترین مثال برای عدم انجام کار وقتی است که جلبرگها یک دفعه می میرند به علت مرگ ناگهانی جلبرگها پیش بینی کاهش اکسیژن غیر ممکن شده و بایستی برای جلوگیری از مرگ . میر ماهیها اکسیژن محلول استخر در طلوع آفتاب کمتر از p.p.m 5 و در غروب آفتاب کمتر از روزقبل باشد می تواند کاهش اکسیژن را در طول شبانه انتظار داشت .

 

 

نیازهای هوادهی در استخر پرورش ماهی

 

نیاز اکسیژن در استخر ها می توان بسیار متفاوت باشد . با استفاده از یک قاعده کلی می توان گفت بازای هر اسب بخار نیرو در نیم هکتار سطح با هوادهی که بتوان حد اقل 4/1 کیلوگرم اکسیژن بر اسب بخار در ساعت تولید کند نیاز اکسیژنی مرتفع می گردد . چرخه اکسیژن در طی روز و شب وقتی طبیعی به نظر می رسد که ماهیان در سلامت کامل بسر برده و حداقل اکسیژن بالا p.p.m3-2 نگهداشته شود . اگرچه رشد بیش از اندازه یا مرگ ناگهانی جلبرگها می تواند نیاز به اکسیژن بیش از حد طبیعی به وجود آورد . همچنین زیست توده و میزان حداکثر تغذیه روزانه ماهیان می تواند  بر روی نیاز هوادهی تاثیر گذار باشد ..

 

همینطور ماهیان بیمار و غلظت بالای نیترات ، آمونیاک یا دی اکسید کربن می توان نیاز به هوادهی را افزایش دهد . در این وضعیت می توان توسط هواده های قابل حمل ظرفیت اظافی تدارک دید تا از تلفات ماهیان هنگام وقوع جلوگیری به عمل اید و مرگ و میر حاصل از بیماری را به تاخیر اندازد . همچنین قطع برق یا خرابی موتورها می تواند هر واحدی را به تعطیلی بکشاند ..

 

  

جانمایی هواده ها در استخر پرورش ماهی

 

تحقیقات اخیر نشان داده است بیشترین تاثیر جانمایی هواده های چرخ پره ای ثابت برقی وسط استخر و در امتداد حاشیه طویل آن است چون هوادهی به طرف وسط استخر هدایت می شود در این وضعیت هوادهی آب را به صورت عمودی در کناره های طولی استخر حرکت داده و گردش آب با استخر حداکثر در سطح استخر بهبود می بخشد . جانمایی هواده های ثابت در وسط استخر خاکی موجب هزینه نصب خیلی زیاد می شود معمولا بهترین مکان برای استقرار یک هواده ( قبل از وارد شدن استرس ) در بخش استخر که ماهیان حضور دارند و بالاترین غلظت اکسیژن را داراست اگر برای زنده نگه داشتن ماهیان دو هواده نیاز باشد و آنها در کنار یکدیگر کاربکنند در صورتی که یکی از آنها از کار بیافتد ( قطع شود ) دیگری می تواند تا رفع مشکل ماهیان را زنده نگه دارد .

 

اگر در اثر کمبود اکسیژن به ماهیان استرس خیلی شدید وارد شود و استخر از طریق سطح آن نتواند آن را تامین نماید با استقرار هواده ها در محلی که بیشترین تراکم ماهی وجود دارد برای هوادهی به استخر تلاش لازم صورت گرفته و امکان جذب ماهیان را به محدوده هوادهی کشاند وقتی اکسیژن خیلی کم است ماهیان تمایل به حرکت از کنار ها ندارند هواده های حاشیه ای برای هوادهی در حاشیه استخر ها خیلی موثر هستند از طرفی در نزدیکی حاشیه آسایش خاطر ماهیان نیز به سرعت تامین می شود .

 

 

 ایمنی و تعمیر نگهداری هواده ها در استخر پرورش ماهی

 برای اطمینان از کارکرد طولانی تجهیزات و قابلیت اعتماد به آنها انواع ادوات مربوط به تعمیر و نگهداری نیاز می باشد وقتی از تولید کننده یا فروشنده یک هواده خریداری شود برای تعمیر و نگهداری آن داشتن اطلاعات آموزش توصیه می گردد . بررسی ضمانت دستگاه و نگهداری صورتحساب های خرید برای استفاده های بعدی لازم است .

 

شیوه نگهداری همه موتورها و دستگاه ها توسط تولید کننده معرفی می شود موتورهای تولید کننده برق باید در مقابل ریزش و ترشح روغن محافظت شوند و محورهای گردان به صورت دوره ای و به موقع بررسی گردند . دیفرانسیلها در هواده های چرخ پره ای که دارای قدرت زیاد هستند  باید برای نشست آب بررسی شده و در صورت وجود نشست تعمیر شوند .

 

بررسی عمق آب در محل پره های هواده باید مورد توجه قرارگرفته و تنظیم شوند همانطور که احساس کار سطح و عمق مناسب است تراکتور برای هواده های قوی مورد استفاده قرار میگیرد و باید برای کار در مواقع اظطراری سوخت گیری شده و آماده به کار شود . تعمیر و نگهداری خوب از برنامه های مهم است زیرا فقدان تراکتور هواده در مواقع اظطراری می تواند منجر به مرگ همه ماهیان شود .

 

هر بازرسی و سرویس را فقط بعد از خاموش کردن تجهیزات انجام دهید سوختگیری فقط هنگامی که موتور کار نمی کند و سرد است باید انجام گیرد مطمئن شوید که اپراتور تراکتور تجربه کافی دارد مخصوصا وقتی از تجهیزات بر روی خاکریز استخر و اطراف آن استفاده می شود باید پیرامون آن موانع حفاظتی درست گردد .

 

احتیاط های لازم که در مورد سوخت باید به آن توجه شود :

 

در اطراف محل سوختگیری سیگار نکشید .

 

استفاده از هواکش بر روی مخزن ذخیره سوخت و اطمینان از اینکه مخزن کاملا در زمین دفن شده است .

 

یک فیلتر سوخت باید در مسیر انتقال سوخت بین مخزن و موتور تعبیه شود .

 

نکات ایمنی برای استفاده از وسایل برقی :

 

- سیمها را از روی محل نگهداری موجودات زنده عبور ندهید

 

- قبل از انجام سرویس و نگهداری مطمئن شوید کلید اصلی محفظه کنترل خاموش است

 

- استفاده از یک مکانیسین برق متبحر برای استقرار سیمها

 

- استقرار سیمها در لوله برای جلوگیری از صدمه به آنها توسط جانوران جونده .

 

علی زمانی

09128248214

 

کلیاتی راجع به پرورش کپور ماهیان

کلیاتی راجع به پرورش کپور ماهیان 

1ـ معرفی کپور ماهیان پرورشی:

کپور ماهیان از گروه ماهیان گرمایی هستند، رشد، نمو و تولید مثل آنها در آبهای گرم با دمای بهینه 20 تا 30 درجه سانتیگراد صورت میگیرد. عمده ترین کپور ماهیان پرورشی عبارتند از: 

1ـ کپور معمولی 2ـ کپور علفخوار یا آمور

3ـ کپور نقره ای یا فیتوفاگ 4ـ کپور سر گنده یا بیگ هد 

بطور کلی پرورش کپور ماهیان بصورت توأم و در استخر های خاکی صورت می گیرد. هر یک از گونه های مذکور عادت غذایی خاصی دارند و پرورش توأم آنها باعث می شود تا از کلیه سطوح غذاهای موجود در استخر استفاده گردد. در این استخرها هم از طریق کوددهی منظم (جهت تولید غذاهای طبیعی) و هم از طریق دادن غذاهای دستی کلیه احتیاجات غذایی ماهیها تأمین می گردد. 

در اینجا بطور جداگانه به تسریح خصوصیات هر یک از گونه های کپور ماهیان پرورشی میپردازیم.

الف ـ کپور معمولی:

از ماهیانی است که بعلت داشتن گوشت وقیمت مناسب در سراسر دنیا پرورش داده می شود.

نژاد پرورشی این ماهی دارای بدنی پهن تر و گوشتی تر از نوع وحشی است. رنگ آن در دو طرف زرد طلائی و در پشت تیره است. هر یک از فلس ها در انتها دارای یک خال سایه رنگ می باشد. باله ها تیره هستند ولی باله دمی گاهی نارنجی یا قرمز رنگ است. از علائم مشخصه این ماهی داشتن بدنی پهن و یک باله پشتی ممند می باشد.

دستگاه گوارش آن نسبتاً ساده و فاقد معده مشخص است. این ماهی همه چیز خوار است و عمدتاً از جانوران کف زی، گیاهان، مواد غذایی پوسیده بستر و داخل گل تغذیه می کند. در آب و هوای گرم و معتدل، نرها در 2ـ1 سالگی و ماده ها در 3ـ2 سالگی بالغ میشوند مناسب ترین دما برای تخم ریزی 20ـ18 درجه سانتیگراد و مناسب ترین دما جهت رشد و نمو آن 25 درجه سانتیگراد است. یک ماهی کپور 4کیلوگرمی 450ـ300 هزار عدد تخم می گذارد.

متخصصین ژنتیک، توانسته اند از ماهی کپور معمولی چند نژاد کم فلس به نام های کپور آئینه ای، کپور خطی و کپور چرمی یا لخت پرورش دهند. این ماهی در شرایط پرورشی بخوبی از انواع غذاهای دستی استفاده می کند. 

ب ـ کپور علفخوار یا آمور:

این ماهی عمدتاً از گیاهان عالی و جلبکهای ریسه ای تغذیه می کند. تغذیه فعال این ماهی از گیاهان زمانی شروع می شود که طول ماهی به 3 سانتیمتر و بیشتر رسیده باشد. میزان غذای مصرفی این ماهی در هر شبانه روز حدود 40% وزن بدن و ضریب تبدیل غذا به گوشت حدود 1: 30ـ25 می باشد. مرز شروع و قطع تغذیه این ماهی بین 12ـ10 درجه سانتیگراد میرسد تغذیه ماهی آمور شروع شده و در فصل پائیز زمانی که درجه حرارت به همین حد میرسد، قطع می گردد. این ماهی از گوشت مرغوب و با ارزشی برخوردار است و به طول و وزن قابل توجهی می رسد، بطوریکه طول آن ممکن است تا 5/1 متر و وزن آن تا 50 کیلوگرم برسد. ماهی آمور دارای بدنی کشیده، سرپهن، پوزه گرد و فلسهای درشت می باشد. این ماهی بر خلاف کپور معمولی دارای یک باله پشتی کوتاه است. در سن 5ـ3 سالگی بالغ می شود، یک ماهی آمور 7 کیلوگرمی حدود 800 هزار عدد تخم تولید می کند. این ماهی نقش مفیدی در کنترل گیاهان هرز کف و دیواره های استخر دارد. 

ج ـ کپور نقره ای یا فیتوفاگ:

فلسهای این ماهی ریز و نقره ای و بدن فشرده است. روی شکم از زیر گلو تا مخرج لبه ای تیز وجود دارد. زائده های کمان برانشی آن بلند است که از دو طرف بهم متصل شده و در نهایت توده ای اسفنج مانند به وجود می آورند که کار فیلتر کردن آب و گرفتن پلانکتونهای غذائی را انجام میدهند. این ماهی در مراحل اولیه رشد از انواع فیتوپلانکتونها و زئوپلانکتونها و در مراحل اصلی رشد عمدتً از فیتوپلانکتونها تغذیه می کند. گرچه در مورد میزان مصرف غذای آنها ارقام کاملاً صحیحی در دست نیست ولی به نظر میرسد که این ماهی روزانه به مقدار 17% وزن بدن خود احتیاج به غذا داشته باشد. درجه حرارت شروع و قطع تغذیه شبیه کپور علفخوار است. پرورش این ماهی در استخر های خاکی مبتنی بر کوددهی استخرهاستو در شرایط آب و هوائی معتدل و گرم، در سن 4ـ3 سالگی بالغ می شود. تعداد تخم های یک ماهی فیتوفاگ 7 کیلوگرمی حدود 500 هزار عدد است. در بازارهای ماهی فروشی به این ماهی به غلط آزاد پرورشی گفته می شود.

د ـ کپور سرگنده یا بیگ هد:

با توجه به اینکه سر این ماهی نسبت به سایر ماهیهای هم گروه خود بزرگتر است، به آن کپور سرگنده گفته می شود. بسیاری از اخصاصات ساختمانی و زیستی آن شبیه ماهی کپور نقره ای است. خالهای تیره وصله مانند روی بدن، ار ویژگیهای بارز آن است. لبه تیز روی شکم این ماهی کوتاه و تنها زیر پایه باله های سینه ای و شکمی قرار دارد. غذای اصلی این ماهی را زئوپلانکتونها تشکیل میدهند. تیغه های داخل قوس برانشی نسبتاً بلند بوده که برای فیلتر کردن انواع زئوپلانکتونهای موجود در آب تکامل یافته است. این ماهی در صورت فراوانی غذا رشد قابل توجهی می کند.

گرچه این چهار گونه کپور در مراحل اولیه زندگی عمدتاً از انواع پلانکتون ها تغذیه می کنند و رقیب غذایی یکدیگرند ولی پس از رسیدن به طول تقریبی 3 سانتیمتر و بیشتر بتدریج غذای آنها اختصاصی شده و هر یک از آنها از گروه غذاهای مربوط به خود استفاده می نمایند.

در استخر های خاکی پرورشی مواد غذائی طبیعی موجود در استخر به 4 گروه تقسیم بندی می شوند که عبارتند از:

فیتوپلانکتونها ـ گیاهان عالی ـ کف زیان و زئو پلانکتونها. زمانی که این چهار گونه کپور پرورشی بصورت توأم یا پلی کالچر پرورشی داده میشوند، کپور نقره ای از فیتوپلانکتون ها، کپور علفخوار از گیاهان عالی کپور معمولی از کف زیان و کپور سرگنده از زئوپلانکتونها تغذیه می کند. البته زمانی که از غذای دستی به عنوان مکمل و با قسمت اصلی غذا استفاده می شود ممکن است نحوه تغذیه و انتخاب غذا توسط ماهیها تغییر نماید، بطوریکه مثلاً ماهی آمور نیز ممکن است از غذای کنسانتره استفاده کند.

2ـ شرایط پرورش کپور ماهیان 

الف ـ آب

کمیت و کیفیت آب برای پرورش ماهی از جمله عمده ترین عوامل مؤثر در مزارع پرورشی ماهی است. در صورت عدم تأمین آب کافی با خصوصیات فیزیکی و شیمیائی مناسب بایستی از انتخاب زمین در آن محل به منظور پرورش ماهی صرف نظر کرد. میزان آب مورد نیاز با در نظر گرفتن کیفیت خاک بستر استخرها (نفوذپذیری خاک)، میزان تبخیر سطحی و تعویض آب در اثر فعل و انفعالت زیستی موجودات زنده استخر محاسبه می شود و معمولاً بین 5ـ3 لیتر در ثانیه در هکتار است. کیفیت آب مورد استفاده در پرورش ماهی در تمام طول سال بایستی مورد توجه قرار گیرد و باید مطمئن بود که هیچگونه منبع تغییر دهنده کیفیت آب یا آلودگی در منطقه موجود نیست. آبهای زیر زمینی مثل چاه، چشمه و قتان دارای کیفیت و ترکیب ثابتی هستند در حالیکه آبهای جاری تحت تأثیر عوامل محیطی تغییر دهنده قرار دارند. در صورتیکه منبه آبی دارای سابقه سیلابی و گل و آلودگی است بایستی امکان ته نشین شدن مواد رسوبی وجود داشته باشد و از وارد شدن مستقیم اینگونه آبها به استخر پرورشی ممانعت شود.

مهمترین ویژگیهای شیمیایی آب جهت پرورش کپور ماهیان عبارتند از:

1ـ PH یا اسیدیته: PH آب بیانگر حالت اسیدی، قلیائی یا خنثی بودن آن است. بهتر آن است. بهتر است آب مورد استفاده جهت پرورش خنثی تاکمی قلیائی باشد (PH=7-8).

2ـ EC با هدایت الکتریکی هدایت الکتریکی آب بیانگر میزان املاح محلول آن است. EC حدود 2000 میکروموس بر سانتی متر مربع برای پرورش کپور ماهیان بسیار مناسب است ولی اگر شوری آب استخر در نهایت به حدود 5000 میکروموس برسد اثرات سوء چندانی ندارند.

3ـ اکسیژن محلول: آب ورودی استخر ها بایستی از میزان اکسیژن لازم برخوردار باشد بهترین میزان اکسیژن محلول آب برای کپور ماهیان حدود 6ـ5 میلی گرم در لیتر است. هر چند توان تحمل کپور ماهیان نسبت به کاهش میزان اکسیژن محلول آب زیاد است ولی این میزان نبایستی از 2 میلی گرم در لیتر کمتر شود. آب چشمه هاـ چاهها و قنوات معمولاً از میزان اکسیژن محلول کمی برخوردارند، بنابراین در صورتیکه قرار باشد در این مکانها استخر پرورش ماهی احداث گردد بهتر است محل احداث استخر تا مظهر قنات ـ چشمه با چاه حدود 100 ـ 50 متر فاصله داشته باشد که آب قبل از وارد شدن به استخر فرصت اکسیژن گیری از محیط اطراف را داشته باشد. 

4ـ سختی: میزان سختی آب جهت پرورش ماهی بهتر است در حدود 300 ـ 100 میلی گرم در لیتر بر حسب کربنات کلسیم باشد.

5ـ دما: حداکثر درجه حرارت آب نباید از تحمل کپور ماهیان پرورشی که 30 درجه سانتیگراد است تجاوز نماید. مناسب ترین درجه حرارت برای تغذیه و رشد و نمو مطلوب کپور ماهیان 35 درجه سانتیگراد است. 

6ـ آب بایستی عاری از مواد آلاینده و فلزات سنگین باشد. 

7ـ رنگ و بوی آب بایستی در حد طبیعی باشد.

ب ـ خاک 

استخر های پرورش ماهیان گرمابی خاکی است و خاک ماده اصلی ساختمانی این استخر ها را تشکیل میدهد. نظر به اینکه در بهره برداری از استخر های دو منظوره که عمدتاً به صورت بتنی و یا دیواره های بتنی هستند بحث احداث استخر مدنظر نمی باشد. لذا از ذکر جزئیات بیشتر در مورد خصوصیات خاک خودداری می شود. 

3ـ احتیاجات غذائی کپور ماهیان

آبزیان نیز مانند سایر جانوران به منظور تأمین انرژی مورد نیاز فعالیتهای زیستی، رشد، نمو و تولید مثل احتیاج به مواد غذائی دارند. از نظر نوع عادت غذائی آبزیان به جهار گروه تقسیم می شوند.

1ـ آبزیان گیاخوار (Herbivour) مانند ماهی آمور و کپور نقره ای 

2ـ آبزیان گوشتخوار (carnivour) مانند انواع آزاد ماهیان 

3ـ آبزیان همه چیز خوار (omnivour) مانند ماهی گپور معمولی 

4ـ آبزیان پوسیده خوار (detrivour) مانند میگو ها و کفال ماهیان 

علیرغم تقسیم بندی مذکور، اکثر ماهیان در مراحل اولیه رشد و نمور پس از نوزادی، از موجودات ریز جانوری (زئوپلانکتونها) استفاده می کنند ولی پس از اینکه بچه ماهیها به رشد و نمو کافی رسیدند تغذیه اختصاصی خود را آغاز می کنند. برای مثال ماهی کپور علفخوار با اینکه رژیم غذائی علفخواری دارد تا رسیدن به وزن حدود 3 گرمی عمدتاً از زئوپلانکتونها تغذیه کرده و سپس وارد مرحله گیاهخواری می شود. 

از نقطه نظر منبع تولید و تأمین، غذای کپورماهیان پرورشی به دو گروه طبیعی یا زنده و غذا های ترکیبی یا دستی تقسیم بندی می شوند. از غذاهای زنده معمولاً در طول مراحل اولیه رشد و نمو و از غذاهای ترکیبی در سایر مراحل پرورشی استفاده می شود.

الف ـ غذا های زنده:

به کلیه موجودات زنده گیاهی و جانوری که مورد تغذیه ماهی قرار می گیرند غذای زنده گفته می شود. غذا های زنده با توجه به ارزش غذائی بالا و علاقه ماهی به آنها در پرورش ماهیان گرمایی اهمیت خیلی زیادی دارد. چرخه تولید غذاهای زنده در استخر های پرورش ماهیان گرمایی تا حدودی شبیه مناطق کم عمق دریاچه های پر تولید است. در این محیطهای آبی گیاهان خاکزی انجام میدهند. این گیاهان تک سلولی توسط جانوران زیر آبی یا زئوپلانکتونها و همچنین توسط برخی آبزیان مثل کپور نقره ای خورده میشوند. این موجودات مصرف کنندگان اولیه نام دارند. زئوپلانگتونها به مصرف آبزیان کوچک مثل بچه ماهیها و برخی آبزیان بزرگتر مثل کپور سرگنده میرسد که به آنها مصرف کنندگان ثانویه گفته می شود. در استخر های پرورشی برخلاف محیطهای طبیعی حلقه های بعدی تولید و مصرف حذف میگردد و انسان بهره برداری از تولید را انجام می دهد.

همانطور که اشاره شد غذاهای زنده به دو گروه گیاهی پرسلولی شامل انواع گیاهان عالی مثل جلبکها، عدسکهای آبی، نی و غیره تقسیم می شوند که هر یک در مراحل مختلف رشد و نمو ماهیها مورد تغذیه قرار می گیرند.

عمده ترین جانوران آبزی که مورد تغذیه نوزاد ها، بچه ماهیها و ماهیهای بزرگ قرار می گیرند. عبارتند از، زئوپلانکتونهای ریز، سخت پوستان ریز، حشرات آبزی، نرمتنان، کرمها و غیره. هر یک از این ارگانیزرمهای جانوری در مرحله خاصی از زندگی ماهی مورد استفاده قرار می گیرند برای مثال زئوپلانکتونهای ریز بعد از فیتوپلانکتونها غذای اصلی نوزادان کپور ماهیان را تشکیل میدهند. سایر جانوران آبزی نیز با توجه به عادات غذائی ماهیان مورد تغذیه قرار میگیرند. 

ب ـ غذا های ترکیبی: 

غذاهای ترکیبی به آن دسته از غذا های گفته می شود که با توجه به نیاز غذائی ماهیها تهیه و بصورت روزانه در یک، با چند مرحله در اختیار آنها قرا میگیرد. غذاهای ترکیبی ممکن است در محل مزرعه پرورش ماهی تهیه و به مصرف رسانده شود و یا ممکن است طبق فرمول مناسب بصورت دان یا پلت توسط کارخانه ساخته شود. 

در پرورش توأم کپورماهیان، مقدار غذای ترکیبی مورد نیاز معمولاً بر اساس تعداد ماهی کپور معمولی موجود در استخر ها برآورد میگردد. چون ماهی فیتوفاگ و سرگنده عمدتاً از پلانکتون ها موجود در آب تغذیه نموده و غذای ماهی آمور نیز انواع علوفه ها می باشد که باید بطور جداگانه بصورت تازه یا خشک در اختیار آن قرار گیرد. علیرغم مرزبندی فوق، کپور ماهیان من جمله کپور معمولی به موازات غذاهای طبیعی از تمام غذاهای ترکیبی داده شده به استخر که از فراورده های جانوری و گیاهی باشد استفاده می نمایند به منظور تغذیه کپور ماهیان از غذاهای کم ارزش گیاهی که نوع درجه 2 یا 3 باشد مثل انواع کنجاله ها، انواع سبوس، غلات نا مرغوب مثل گندم، جو، ذرت، سورگوم، حبوبات نامرغوب، بذر علوفه های هرز و همچنین از مشتقات جانوری مثل پودر خون، آرد ماهی، آرد گوشت، شفیره کرم ابریشم، ضایعات کشتارگاهی و غیره استفاده می شود. مورد این غذاها در پرورش کپورماهیان بعنوان غذای تکمیلی می باشد. بخشی از غذای مورد نیاز این ماهیها از طریق بارور کردن آب استخر (کوددهی) تأمین می شود ولی با توجه به تراکم بالای ماهیها در استخر های پرورشی معمولاً میزان غذاهای طبیعی کفاف نیاز آنها را نمی دهد، بنابراین بایستی از طریق دادن غذاهای ترکیبی احتیاجات غذائی آنها را تکمیل کرد. بطور کلی غذاهای ترکیبی مورد استفاده جهت پرورش کپور ماهیان باید دارای شرایط زیر باشد:

1ـ وزن مخصوص غذا از وزن مخصوص آب بیشتر باشد تا غذا براحتی به زیر آب رفته و ماهی به خوبی بتواند از آن استفاده نماید. این وضعیت بیشتر در مورد کپور معمولی صدق می کند چون این ماهی عادت غذائی کف خواری دارد و بایستی غذا را در قسمتهای پائینی استخر در اختیارش قرار داد. 

2ـ باید سعی شود که در ترکیب غذائی از مواد خشبی و سلولزی به مقدار زیاد استفاده نشود، چون باعث اختلال در هضم غذا شده و بیماریهای روده ای را سبب می شود. 

3ـ غذای مورد استفاده نبایستی کهنه و فاسد شده باشد چون موجب بروز بیماری و شیوع مرگ و میر میشود.

رشد کپورماهیان با استفاده از غذای ترکیبی علاوه بر کیفیت غذا، تحت تأثیر عوامل زیر نیز قرار می گیرد.

الف ـ میزان اکسیژن محلول در آب کاهش میزان اکسیژن محلول در آب به کمتر از 2 میلی گرم در لیتر، تغذیه را در این ماهیان کاهش میدهد که لازم است برای رفع این مشکل نسبت به تهویه آب استخر از طریق تعویض آب پمپاژ یا هوادهی اقدام کرد.

ب ـ نوسان PH: اسیدی یا قلیائی شدن بیش از حد آب می تواند در تغذیه مطلوب ماهیها اثر بازدارنده داشته باشد.

ج ـ تهیه ترکیب غذائی مناسب و متناسب با رژیم غذایی کپور ماهیان 

د ـ بروز بیماری 

بطور کلی تجارب و عملکرد ها نشان میدهد که بالاترین میزان بازدهی استخر ها مستلزم اقدامات و تدابیری نظیر رسیدگی به استخر ها، کوددهی منظم و تغذیه اصولی ماهیها می باشد. در استخرهائیکه محصول طبیعی ماهی پایین است لازم است قبل از آبگیری استخر و پرورش ماهی، نسبت به بالابردن محصول طبیعی استخر از طریق آیش، علوفه کاری، کوددهی و غیره اقدام کرد.

استخر های بتنی یا خاکی که آب آنها حداقل در فصل بهار و تابستان در حد قابل قبولی گرم میشود و توقف آب در استخر نیز طولانی باشد میتواند جهت پرورش گپورماهیان مودر استفاده قرار گیرد.

خصوصیات دیگر استخر های ذخیره آب کشاورزی در رابطه با پرورش ماهی این است که آب تأمین کننده این استخر معمولاً چشمه ها، قنوات و چاههای کشاورزی هستند که اینگونه منابع آبی تمیز و عاری از هر گونه آلودکی بوده و محیط مناسبی را جهت رشد و نمو ماهیها فراهم می کند. البته محدودیتی که ممکن است در مورد پرورش کپورماهیان با استفاده از اینگونه منابع آبی وجود داشته باشد، این است که اینگونه آبها معمولاً فاقد هر گونه موجود زنده ای هستند که بتواند به عنوان غذا مورد استفاده ماهیها قرار گیرد این محدودیت را می توان با انتخاب گونه پرورشی مناسب و تهیه جیره غذائی کامل و مطلوب رفع نمود همچنین بعضی از آنها دارای مقدار زیادی گازهای محلول نظیر دی اکسیدکربن هستند که در رابطه ا پرورش کپورماهیان مشکل خاصی را ایجاد نمی کنند، چون پس از طی مسافتی کوتاه و یا در اثر ریزش آب در استخر به حد تعادل رسیده و گازهای اضافی و مضر آزاد می شوند.

یکی دیگر از شرایطی که در خصوص پرورش ماهی در استخر های ذخیره آب کشاورزی بایستی مورد توجه قرار گیرد این است که این استخر ها معمولاً بدلیل تعویض مداوم آب و همچنین بتنی بودن جنس بستر و دیوارۀ اکثر آنها، فاقد تولیدات طبیعی هستند و یا میزان آن خیلی پایین است بطوریکه در این استخر ها ماهیها بدون استفاده از غذای دستی رشد قابل قبول و مطلوبی نخواهند داشت. بنابراین پرورش ماهی در این مخازن آبی مبتنی بر اصل تغذیه دستی آنهاست. از طرفی به دلائلی که بعداً ذکر خواهد شد کوددهی در اکثر این استخر ها عملی نیست.

آخرین خصوصیتی که می توان در مورد استخر های ذخیره آب کشاورزی بیان کرد، این است که این استخر ها در مجاورت اراضی زراعی کشاورزی قرار دارند و با توجه به اینکه محل کار کشاورز در مزرعه اش می باشد می توانند همواره به ماهی ها سرکشی کرده و مراحل تغذیه و پرورش آنها را کنترل نماید و این کار هیچ گونه هزینه اضافی بای کشاورز در بر ندارد. از طرفی کلیه احتیاجات غذایی ماهی ها را می توان در داخل مزرعه تهیه کرد که علاوه بر استفاده بهینه از محصولات کشاورزی، هزینه های پررش نیز تا حدی کاهش می یابد.

3ـ تفاوت استخر های بتنی و خاکی برای پرورش کپورماهیان

همانطور که قبلاً اشاره شد بعضی از استخر های ذخیره آب خاکی و بعضی بتنی اند ولی آنچه مسلم است این است که اکثر این استخر ها بتنی هستند. خاکی بودن استخر های ذخیره آب تا حدودی به میزان آب قابل استحصال و جنس خاک مربوط می شود. در جاهایی که آب قابل استحصال خیلی کم و کیفیت خاک نیز چندان مناسب نیست، استخر خاکی احداث نمی شود و معمولاً در چنین مواردی استخر حتماً بتنی و یا با استفاده از مصالح محلی مثل سنگ گل و آهک و غیره ساخته می شود. بطور کلی استخر های خاکی ذخیره آب نسبت به استخر های بتنی از حجم و سطح بیشتری برخوردارند و این موضوع خود دلیل دیگری است مبنی بر اینکه در صورت قابل توجه بودن میزان آب و مساعد بودن شرایط خاک احداث استخر های خاکی امکان پذیر است، در حالیکه احداث چنین استخر هایی بصورت بتنی مشکل و بسیار پر هزینه است.

پس از این توضیحات به شرح مختصری درباره شرایط هر یک از این استخر ها جهت پرورش ماهی پرداخته می شود:

الف ـ استخر های بتنی: 

این استخر ها معمولاً از مصالحی نظیر آجر، سیمان، سنگ، گل و آهک، بتن معمولی و مسلح و غیره ساخته می شوند. اولین موضوعی که در خصوص پرورش ماهی در این استخر ها اهمیت دارد جنس بستر و دیواره آنهاست.

بتنی بودن استخر موجب می شود تا میزان تولیدات طبیعی آن شامل انواع موجودات زنده گیاهی و جانوری بسیار پایین باشد. تعویض مستمر و بدون وقفه آب در بعضی از این استخر ها وضعیت اخیر را تشدید می کند بنابراین در صورت پرورش ماهی در این مخازن آبی نمی توان بدون دادن غذای دستی انتظار تولید قابل توجه گوشت ماهی را داشت، چون کلیه احتیاجات غذائی ماهیان پرورشی بایستی بصورت دستی تأمین شود. استخر های بتنی معمولاً از حجم و سطح کوچکتری نسبت به استخر های خاکی ذخیره آب کشاورزی برخوردارند و تعویض مداوم آب در آنها باعث می شود که دمای آب نتواند در حد مطلوب به منظور فراهم نمودن رشد ارگانیزمهای پلانکتونی، افزایش یابد. از طرفی کوددهی این استخر ها نیز بدلیل تعویض مداوم آب و همچنین امکان آلوده شدن سریع آن بدلیل بتنی بودن بستر و عدم ارتباط با خاک زیرین چندان مفید نمی باشد.

آنچه در مورد پرورش ماهی در استخر های بتنی ذخیره آب اهمیت دارد این است که اولاً این استخر ها معمولاً همواره دارای آب تمیز و سالمی هستند که این وضعیت به جنس استخر و همچنین جریان مداوم آب در آنها مربوط می شود. ثانیاً ارائه مدیریت پرورش ماهی در این استخر ها به دلیل داشتن ابعاد کوچک و منظم آسان تر است که در این خصوص میتوان به کنترل تغذیه ماهیها، کنترل موارد بهداشتی در استخر و بطور کلی کنترل رشد ماهیها اشاره نمود. ثالثاً تمیز نمودن مداوم این استخر ها از طریق تنظیم جریان خروجی آب و یا حداقل هر چند مدت یکبار امکان پذیر است و رابعاً اینکه در صورتیکه این استخر ها در مناطق سرد واقع شده باشند پرورش قزل آلا در آنها بخوبی امکان پذیر است.

همانطور که اشاره شد تعدادی از استخر های دخیره آب کشاورزی خاکی هستند. به طور کلی پرورش کپور ماهیان در استخر های خاکی بهتر انجام می شود، این ماهیها بهترین رشد را به واسطه تولیدات طبیعی در استخر های خاکی دارند، تولیدات طبیعی در کاهش هزینه های تولید نقش مهمی به عهده دارد اهمیت این استخر ها در پرورش ماهی به وجود انواع غذاهای زنده در آنها که می تواند به مصرف ماهی برسد مربوط می شود. چون غذاهای طبیعی موجود در استخر می تواند بخشی از نیاز غذای ماهیها را تأمین نمایند و در واقع نیاز به غذاهای دستی را کاهش دهند، که این موضوع می تواند علاوه بررشد بیشتر ماهیها، کاهش هزینه پرورش را نیز همانطور که قبلاً اشاره شده در برداشته باشد. البته در این استخر ها برخلاف استخرهای خاکی وسیع، تعویض مداوم آب قدرت باروری استخر را کاهش می دهد ولی در هر شرایطی همواره تولیدات طبیعی در این استخر ها قابل توجه است. 

قبل از آبگیری این استخر ها می توان بستر آنها را از طریق کوددهی این استخر ها در طول دفعات پرورش منوط به دوره تعویض آب و مدت زمان توقف آب در استخر می باشد، بدین ترتیب که چنانچه میزان توقف آب در استخر در حدی باشد که درجه حرارت آن در حد مطلوب افزایش یافته، شکوفائی پلانکتونی را ایجاد نمود و فرصت تغذیه از آنها را به ماهی بدهد، عمل کوددهی استخر انجام میشود. در غیر این صورت ممکن است کوددهی چندان مفید واقع نشود.

احداث استخر های خاکی ذخیره آب در مناطق که میزان آب خیلی کم و بافت خاک نامناسب باشد به هیچ وجه صلاح نیست، چون ممکن است از این طریق مقدار زیادی آب به هدر رود. بنابراین مشخص می شود که استخر های خاکی ذخیره آب کشاورزی برای پرورش ماهی بسیار مناسبند به شرط آن که در زمان احداث، شرایط مذکور در نظر گرفته شده باشد. در صورت عدم وجود این شرایط استخر های ذخیره آب معمولاً بصورت بتنی ساخته شده هر چند ممکن است هزینه های احداث افزایش یابد. استخر های خاکی ذخیره آب کشاورزی معمولاً از سطح و حجم بیشتری نسبت به استخر های بتنی برخوردارند و این امتیازی است که می توان از آن جهت تولید مقدار قابل توجهی گوشت ماهی استفاده نمود. بطورکلی میتوان گفت که مجموعه شرایط استخر های خاکی ذخیره آب کشاورزی جهت پرورش کپورماهیان مناسب تر از استخر های بتنی است.

4ـ گونه های مناسب کپورماهیان جهت پرورش در استخر های ذخیره آب کشاورزی:

در مطالب قبلی در مورد شرایط استخرهای ذخیره آب کشاورزی و همچنین معرفی کپور ماهیان پرورشی توضیح داده شد. اینک می توان با توجه به مطالب عنوان شده، نوع گونه های مناسب کپور ماهیان را جهت پرورش در استخر های ذخیره آب کشاورزی معرفی نمود. آنچه مجدداً یادآوری میگردد این است که استخر های ذخیره آب کشاورزی معمولاً فاقد تولیدات طبیعی هستند و از دسته کپور ماهیان پرورشی، ماهیانی را باید جهت پرورش در این استخر ها انتخاب نمود که چندان متکی به غذا های طبیعی نباشند، بلکه بتوانند از انواع غذاهای دستی قابل دسترسی و ارزان قیمت بخوبی تغذیه کرده و رشد نمایند. بنابراین با توجه با آنچه تاکنون گفته شده مشخص می شود که مناسب ترین گونه های کپور ماهیان جهت پرورش در مخازن ذخیره آب کشاورزی کپور معمولی و کپور علفخوار می باشند. چون این دو گونه ماهی از انواع مواد غذائی موجود در مزرعه موجود در مزرعه از قبیل انواع غلات، انواع سبوس، انواع علوفه ها و سبزیجات، ضایعات غذائی خانگی، پس مانده میوه جات و غیره بخوبی استفاده می کنند. از طرفی مقاومت، سازگاری و رشد این دو گونه با توجه به شرایط خاص استخرهای دو منظوره کشاورزی بسیار خوب و جالب توجه است، بطوریکه در بعضی موارد از میزان رشد بیشتری نسبت به استخر های پرورشی خاکی برخوردار بوده اند. تأمین غذای این دو گونه از داخل مزرعه موضوع با اهمیتی است، چون هزینه های پرورشی را تا حد زیادی کاهش میدهد. در بعضی از استخر های ذخیره آب کشاورزی که از سطح و حجم قابل توجهی برخوردارند، وضعیت به شکلی است که آب در طول فصل غیر زراعی در آن ذخیره شده و بتدریج به مصرف کشاورزی میرسد. در این استخر ها با توجه به حجم زیاد و همچنین عدم جابجائی آب، ممکن است در طول فصل گرما شکوفائی پلانکتونی قابل توجهی پیش آید که در چنین شرایطی بهتر است در صورت امکان، تعدادی ماهی فیتوفاگ به ترکیب دو گونه قبلی اضافه گردد. در چنین استخر هائی در صورت عدم حضور فیتوفاگ و عدم مصرف پلانکتونهای تولید شده در استخر و تراکم مواد آلی شکوفائی بیش از حد پلانکتونی حادث شده و در نتیجه افزایش PH در طول روز و کاهش میران اکسیژن در طول شب، مشکلاتی را برای ماهی کپور و آمور بهمراه دارد. همچنین تجربه نشان داده که فیتوفاگ در چنین استخرهائی از رشد خوب و قابل قبولی در حد استخرهای خاکی بزرگ برخوردار است. این در حالی است که در اکثر استخر های ذخیره آب کشاورزی که در آنها تعویض مداوم آب وجود دارد ماهی فیتوفاگ نباید در ترکیب گونه ای قرار گیرد چون رشد آن در این استخر ها ناچیز است.

در خصوص تراکم ماهی در استخر ها باید خاطر نشان کرد که میزان تراکم در این استخر ها به واسطه وسعت کم و کنترول راحت تر آن ها نسبت به استخر های خاکی پرورش، میتوان تراکم را به مراتب بیشتر اختیار کرد. توصیه ما تعداد 1 تا حداکثر 2 قطعه به ازای هر متر مربع از استخر است، استخر های کوچکتر (زیر 1000 متر) را میتوان با تراکم 2 قطعه در هر متر مربع و استخر های بزرگتر از هزار متر را با تراکم یک قطعه در هر متر مربع ماهیدار کرد.

ترکیب گونه ای در این استخر ها همانطور که قبلاً اشاره شد بیشتر آمور و کپور است ولی چنانچه آب شرایطی را که بعداً گفته خواهد شد داشته باشد، میتوان از ماهی فیتوفاگ و حتی بیگ هد نیز در ذخیره دار کردن این استخر ها استفاده کرد.

در حال حاضر با توجه به اینکه آب این استخر ها تقریباً هر روز تعویض میشود و غذای مورد نیاز ماهی کپور نیز فراوان تر و ارزان تر در مزارع یافت میشود ترکیب گونه ای بر اساس 70% کپور و 30% آمور اختیار می شود، ولی چنانچه در مزرعه ای تولید علوفه بیشتر و دسترسی به غذای آمور آسانتر باشد این ترکیب میتواند کاملاً بر عکس شود.

در استخرهایی که ماندگاری آب طولانی و امکان شکوفائی پلانکتون ها وجود دارد، میتوان از ماهی فیتوفاگ نیز در ترکیب گونه ای استفاده کرد، در صد این ماهی در ترکیب گونه ای بستگی به میران باروری استخر دارد ولی چون به هر حال تعویض اب در این استخرها در مقایسه با استخرهای پرورشی زیاد است، نباید در صدر فیتوفاگ از 30 در صد تجاوز کند.

به این نکته نیز باید اشاره کرد که در استخرهای خاکی نمی توان مقدار زیادی کپور را در ترکیب گونه ای شرکت داد، زیرا ماهی کپور با به هم زدن کف باعث گل آلودگی آب شده و محیط را برای سایر گونه ها نامساعد میسازد. در این شرایط (استخرهای خاکی) تعداد ماهی کپور در ترکیب گونه ای نباید از 30 در صد تجاوز کند.

5ـ آماده سازی استخر ها:

پس از تعیین ترکیب گونه ای و تعداد بچه ماهی مورد نیاز هر استخر و قبل از رها سازی باید استخر را آماده کرد. آماده سازی استخر ها شامل ضد عفونی کردن آنها و نصب دریچه های ورودی و خروجی و کوددهی در استخرها شامل ضد عفونی کرئن آنها و نصب دریچه های ورودی و خروجی و کوددهی در استخرهای خاکی است. اگر استخر سیمانی است، ابتدا دیواره ها و کف آن را تمیز کرده و چنانچه کف استخر لجنی باشد، لجن آن را خارج نموده و سپس دیواره ها و کف استخررا با آهک ضد عفونی می کنیم. نحوۀ آهک پاشی بدین طریق است که با ازای هر متر مربع نیم کیلوگرم آهک را به خوبی در آب حل کرده و در کف و دیواره های استخر می پاشیم. عمل آهک پاشی حدوداً دو هفته قبل از ماهیدارکردن استخر صورت می گیرد. قبل از آبگیری نهایی باید استخر را شستشو دهیم تا اثرات مخرب آهک بر ماهیها کاملاً از بین برود. اگر استخر خاکی باشد میتوان در پایان فصل پرورش، استخر را خشک کرده و سپس به آهک پاشی اقدام نمائیم.

مختصری از تاریخچه پرورش ماهی کپور علفخوار (آمور)

جایگاه اصلی این ماهی در رودخانه آمور چین است.

برای اولین بار در سال 1345 شمسی به منظور مبارزه با رویش نامتعادل گیاه در مرداب انزلی از کشور شوروی سابق به ایران وارد شد.

دلایل انتخاب موضوع:

1- گوشت ماهی یکی از نیازهای اساسی برای بدن انسان است.

2- به دلیل کمبود مصرف سرانه ماهی در ایران نسبت به سایر کشورهای جهان.

3- بهتر بودن گوشت ماهی نسبت به گوشت قرمز.

4- تامین مایحتاج مصرف ماهی خود.

5- به دلیل وجود سرشار امگا 3 و سایر پروتئینهای مفید در گوشت ماهی.

6- علاقه شخصی نسبت به پرورش آبزیان از جمله ماهی.

کلیاتی راجع به پرورش کپور ماهیان

کلیاتی راجع به پرورش کپور ماهیان 

1ـ معرفی کپور ماهیان پرورشی:

کپور ماهیان از گروه ماهیان گرمایی هستند، رشد، نمو و تولید مثل آنها در آبهای گرم با دمای بهینه 20 تا 30 درجه سانتیگراد صورت میگیرد. عمده ترین کپور ماهیان پرورشی عبارتند از: 

1ـ کپور معمولی 2ـ کپور علفخوار یا آمور

3ـ کپور نقره ای یا فیتوفاگ 4ـ کپور سر گنده یا بیگ هد 

بطور کلی پرورش کپور ماهیان بصورت توأم و در استخر های خاکی صورت می گیرد. هر یک از گونه های مذکور عادت غذایی خاصی دارند و پرورش توأم آنها باعث می شود تا از کلیه سطوح غذاهای موجود در استخر استفاده گردد. در این استخرها هم از طریق کوددهی منظم (جهت تولید غذاهای طبیعی) و هم از طریق دادن غذاهای دستی کلیه احتیاجات غذایی ماهیها تأمین می گردد. 

در اینجا بطور جداگانه به تسریح خصوصیات هر یک از گونه های کپور ماهیان پرورشی میپردازیم.

الف ـ کپور معمولی:

از ماهیانی است که بعلت داشتن گوشت وقیمت مناسب در سراسر دنیا پرورش داده می شود.

نژاد پرورشی این ماهی دارای بدنی پهن تر و گوشتی تر از نوع وحشی است. رنگ آن در دو طرف زرد طلائی و در پشت تیره است. هر یک از فلس ها در انتها دارای یک خال سایه رنگ می باشد. باله ها تیره هستند ولی باله دمی گاهی نارنجی یا قرمز رنگ است. از علائم مشخصه این ماهی داشتن بدنی پهن و یک باله پشتی ممند می باشد.

دستگاه گوارش آن نسبتاً ساده و فاقد معده مشخص است. این ماهی همه چیز خوار است و عمدتاً از جانوران کف زی، گیاهان، مواد غذایی پوسیده بستر و داخل گل تغذیه می کند. در آب و هوای گرم و معتدل، نرها در 2ـ1 سالگی و ماده ها در 3ـ2 سالگی بالغ میشوند مناسب ترین دما برای تخم ریزی 20ـ18 درجه سانتیگراد و مناسب ترین دما جهت رشد و نمو آن 25 درجه سانتیگراد است. یک ماهی کپور 4کیلوگرمی 450ـ300 هزار عدد تخم می گذارد.

متخصصین ژنتیک، توانسته اند از ماهی کپور معمولی چند نژاد کم فلس به نام های کپور آئینه ای، کپور خطی و کپور چرمی یا لخت پرورش دهند. این ماهی در شرایط پرورشی بخوبی از انواع غذاهای دستی استفاده می کند. 

ب ـ کپور علفخوار یا آمور:

این ماهی عمدتاً از گیاهان عالی و جلبکهای ریسه ای تغذیه می کند. تغذیه فعال این ماهی از گیاهان زمانی شروع می شود که طول ماهی به 3 سانتیمتر و بیشتر رسیده باشد. میزان غذای مصرفی این ماهی در هر شبانه روز حدود 40% وزن بدن و ضریب تبدیل غذا به گوشت حدود 1: 30ـ25 می باشد. مرز شروع و قطع تغذیه این ماهی بین 12ـ10 درجه سانتیگراد میرسد تغذیه ماهی آمور شروع شده و در فصل پائیز زمانی که درجه حرارت به همین حد میرسد، قطع می گردد. این ماهی از گوشت مرغوب و با ارزشی برخوردار است و به طول و وزن قابل توجهی می رسد، بطوریکه طول آن ممکن است تا 5/1 متر و وزن آن تا 50 کیلوگرم برسد. ماهی آمور دارای بدنی کشیده، سرپهن، پوزه گرد و فلسهای درشت می باشد. این ماهی بر خلاف کپور معمولی دارای یک باله پشتی کوتاه است. در سن 5ـ3 سالگی بالغ می شود، یک ماهی آمور 7 کیلوگرمی حدود 800 هزار عدد تخم تولید می کند. این ماهی نقش مفیدی در کنترل گیاهان هرز کف و دیواره های استخر دارد. 

ج ـ کپور نقره ای یا فیتوفاگ:

فلسهای این ماهی ریز و نقره ای و بدن فشرده است. روی شکم از زیر گلو تا مخرج لبه ای تیز وجود دارد. زائده های کمان برانشی آن بلند است که از دو طرف بهم متصل شده و در نهایت توده ای اسفنج مانند به وجود می آورند که کار فیلتر کردن آب و گرفتن پلانکتونهای غذائی را انجام میدهند. این ماهی در مراحل اولیه رشد از انواع فیتوپلانکتونها و زئوپلانکتونها و در مراحل اصلی رشد عمدتً از فیتوپلانکتونها تغذیه می کند. گرچه در مورد میزان مصرف غذای آنها ارقام کاملاً صحیحی در دست نیست ولی به نظر میرسد که این ماهی روزانه به مقدار 17% وزن بدن خود احتیاج به غذا داشته باشد. درجه حرارت شروع و قطع تغذیه شبیه کپور علفخوار است. پرورش این ماهی در استخر های خاکی مبتنی بر کوددهی استخرهاستو در شرایط آب و هوائی معتدل و گرم، در سن 4ـ3 سالگی بالغ می شود. تعداد تخم های یک ماهی فیتوفاگ 7 کیلوگرمی حدود 500 هزار عدد است. در بازارهای ماهی فروشی به این ماهی به غلط آزاد پرورشی گفته می شود.

د ـ کپور سرگنده یا بیگ هد:

با توجه به اینکه سر این ماهی نسبت به سایر ماهیهای هم گروه خود بزرگتر است، به آن کپور سرگنده گفته می شود. بسیاری از اخصاصات ساختمانی و زیستی آن شبیه ماهی کپور نقره ای است. خالهای تیره وصله مانند روی بدن، ار ویژگیهای بارز آن است. لبه تیز روی شکم این ماهی کوتاه و تنها زیر پایه باله های سینه ای و شکمی قرار دارد. غذای اصلی این ماهی را زئوپلانکتونها تشکیل میدهند. تیغه های داخل قوس برانشی نسبتاً بلند بوده که برای فیلتر کردن انواع زئوپلانکتونهای موجود در آب تکامل یافته است. این ماهی در صورت فراوانی غذا رشد قابل توجهی می کند.

گرچه این چهار گونه کپور در مراحل اولیه زندگی عمدتاً از انواع پلانکتون ها تغذیه می کنند و رقیب غذایی یکدیگرند ولی پس از رسیدن به طول تقریبی 3 سانتیمتر و بیشتر بتدریج غذای آنها اختصاصی شده و هر یک از آنها از گروه غذاهای مربوط به خود استفاده می نمایند.

در استخر های خاکی پرورشی مواد غذائی طبیعی موجود در استخر به 4 گروه تقسیم بندی می شوند که عبارتند از:

فیتوپلانکتونها ـ گیاهان عالی ـ کف زیان و زئو پلانکتونها. زمانی که این چهار گونه کپور پرورشی بصورت توأم یا پلی کالچر پرورشی داده میشوند، کپور نقره ای از فیتوپلانکتون ها، کپور علفخوار از گیاهان عالی کپور معمولی از کف زیان و کپور سرگنده از زئوپلانکتونها تغذیه می کند. البته زمانی که از غذای دستی به عنوان مکمل و با قسمت اصلی غذا استفاده می شود ممکن است نحوه تغذیه و انتخاب غذا توسط ماهیها تغییر نماید، بطوریکه مثلاً ماهی آمور نیز ممکن است از غذای کنسانتره استفاده کند.

2ـ شرایط پرورش کپور ماهیان 

الف ـ آب

کمیت و کیفیت آب برای پرورش ماهی از جمله عمده ترین عوامل مؤثر در مزارع پرورشی ماهی است. در صورت عدم تأمین آب کافی با خصوصیات فیزیکی و شیمیائی مناسب بایستی از انتخاب زمین در آن محل به منظور پرورش ماهی صرف نظر کرد. میزان آب مورد نیاز با در نظر گرفتن کیفیت خاک بستر استخرها (نفوذپذیری خاک)، میزان تبخیر سطحی و تعویض آب در اثر فعل و انفعالت زیستی موجودات زنده استخر محاسبه می شود و معمولاً بین 5ـ3 لیتر در ثانیه در هکتار است. کیفیت آب مورد استفاده در پرورش ماهی در تمام طول سال بایستی مورد توجه قرار گیرد و باید مطمئن بود که هیچگونه منبع تغییر دهنده کیفیت آب یا آلودگی در منطقه موجود نیست. آبهای زیر زمینی مثل چاه، چشمه و قتان دارای کیفیت و ترکیب ثابتی هستند در حالیکه آبهای جاری تحت تأثیر عوامل محیطی تغییر دهنده قرار دارند. در صورتیکه منبه آبی دارای سابقه سیلابی و گل و آلودگی است بایستی امکان ته نشین شدن مواد رسوبی وجود داشته باشد و از وارد شدن مستقیم اینگونه آبها به استخر پرورشی ممانعت شود.

مهمترین ویژگیهای شیمیایی آب جهت پرورش کپور ماهیان عبارتند از:

1ـ PH یا اسیدیته: PH آب بیانگر حالت اسیدی، قلیائی یا خنثی بودن آن است. بهتر آن است. بهتر است آب مورد استفاده جهت پرورش خنثی تاکمی قلیائی باشد (PH=7-8).

2ـ EC با هدایت الکتریکی هدایت الکتریکی آب بیانگر میزان املاح محلول آن است. EC حدود 2000 میکروموس بر سانتی متر مربع برای پرورش کپور ماهیان بسیار مناسب است ولی اگر شوری آب استخر در نهایت به حدود 5000 میکروموس برسد اثرات سوء چندانی ندارند.

3ـ اکسیژن محلول: آب ورودی استخر ها بایستی از میزان اکسیژن لازم برخوردار باشد بهترین میزان اکسیژن محلول آب برای کپور ماهیان حدود 6ـ5 میلی گرم در لیتر است. هر چند توان تحمل کپور ماهیان نسبت به کاهش میزان اکسیژن محلول آب زیاد است ولی این میزان نبایستی از 2 میلی گرم در لیتر کمتر شود. آب چشمه هاـ چاهها و قنوات معمولاً از میزان اکسیژن محلول کمی برخوردارند، بنابراین در صورتیکه قرار باشد در این مکانها استخر پرورش ماهی احداث گردد بهتر است محل احداث استخر تا مظهر قنات ـ چشمه با چاه حدود 100 ـ 50 متر فاصله داشته باشد که آب قبل از وارد شدن به استخر فرصت اکسیژن گیری از محیط اطراف را داشته باشد. 

4ـ سختی: میزان سختی آب جهت پرورش ماهی بهتر است در حدود 300 ـ 100 میلی گرم در لیتر بر حسب کربنات کلسیم باشد.

5ـ دما: حداکثر درجه حرارت آب نباید از تحمل کپور ماهیان پرورشی که 30 درجه سانتیگراد است تجاوز نماید. مناسب ترین درجه حرارت برای تغذیه و رشد و نمو مطلوب کپور ماهیان 35 درجه سانتیگراد است. 

6ـ آب بایستی عاری از مواد آلاینده و فلزات سنگین باشد. 

7ـ رنگ و بوی آب بایستی در حد طبیعی باشد.

ب ـ خاک 

استخر های پرورش ماهیان گرمابی خاکی است و خاک ماده اصلی ساختمانی این استخر ها را تشکیل میدهد. نظر به اینکه در بهره برداری از استخر های دو منظوره که عمدتاً به صورت بتنی و یا دیواره های بتنی هستند بحث احداث استخر مدنظر نمی باشد. لذا از ذکر جزئیات بیشتر در مورد خصوصیات خاک خودداری می شود. 

3ـ احتیاجات غذائی کپور ماهیان

آبزیان نیز مانند سایر جانوران به منظور تأمین انرژی مورد نیاز فعالیتهای زیستی، رشد، نمو و تولید مثل احتیاج به مواد غذائی دارند. از نظر نوع عادت غذائی آبزیان به جهار گروه تقسیم می شوند.

1ـ آبزیان گیاخوار (Herbivour) مانند ماهی آمور و کپور نقره ای 

2ـ آبزیان گوشتخوار (carnivour) مانند انواع آزاد ماهیان 

3ـ آبزیان همه چیز خوار (omnivour) مانند ماهی گپور معمولی 

4ـ آبزیان پوسیده خوار (detrivour) مانند میگو ها و کفال ماهیان 

علیرغم تقسیم بندی مذکور، اکثر ماهیان در مراحل اولیه رشد و نمور پس از نوزادی، از موجودات ریز جانوری (زئوپلانکتونها) استفاده می کنند ولی پس از اینکه بچه ماهیها به رشد و نمو کافی رسیدند تغذیه اختصاصی خود را آغاز می کنند. برای مثال ماهی کپور علفخوار با اینکه رژیم غذائی علفخواری دارد تا رسیدن به وزن حدود 3 گرمی عمدتاً از زئوپلانکتونها تغذیه کرده و سپس وارد مرحله گیاهخواری می شود. 

از نقطه نظر منبع تولید و تأمین، غذای کپورماهیان پرورشی به دو گروه طبیعی یا زنده و غذا های ترکیبی یا دستی تقسیم بندی می شوند. از غذاهای زنده معمولاً در طول مراحل اولیه رشد و نمو و از غذاهای ترکیبی در سایر مراحل پرورشی استفاده می شود.

الف ـ غذا های زنده:

به کلیه موجودات زنده گیاهی و جانوری که مورد تغذیه ماهی قرار می گیرند غذای زنده گفته می شود. غذا های زنده با توجه به ارزش غذائی بالا و علاقه ماهی به آنها در پرورش ماهیان گرمایی اهمیت خیلی زیادی دارد. چرخه تولید غذاهای زنده در استخر های پرورش ماهیان گرمایی تا حدودی شبیه مناطق کم عمق دریاچه های پر تولید است. در این محیطهای آبی گیاهان خاکزی انجام میدهند. این گیاهان تک سلولی توسط جانوران زیر آبی یا زئوپلانکتونها و همچنین توسط برخی آبزیان مثل کپور نقره ای خورده میشوند. این موجودات مصرف کنندگان اولیه نام دارند. زئوپلانگتونها به مصرف آبزیان کوچک مثل بچه ماهیها و برخی آبزیان بزرگتر مثل کپور سرگنده میرسد که به آنها مصرف کنندگان ثانویه گفته می شود. در استخر های پرورشی برخلاف محیطهای طبیعی حلقه های بعدی تولید و مصرف حذف میگردد و انسان بهره برداری از تولید را انجام می دهد.

همانطور که اشاره شد غذاهای زنده به دو گروه گیاهی پرسلولی شامل انواع گیاهان عالی مثل جلبکها، عدسکهای آبی، نی و غیره تقسیم می شوند که هر یک در مراحل مختلف رشد و نمو ماهیها مورد تغذیه قرار می گیرند.

عمده ترین جانوران آبزی که مورد تغذیه نوزاد ها، بچه ماهیها و ماهیهای بزرگ قرار می گیرند. عبارتند از، زئوپلانکتونهای ریز، سخت پوستان ریز، حشرات آبزی، نرمتنان، کرمها و غیره. هر یک از این ارگانیزرمهای جانوری در مرحله خاصی از زندگی ماهی مورد استفاده قرار می گیرند برای مثال زئوپلانکتونهای ریز بعد از فیتوپلانکتونها غذای اصلی نوزادان کپور ماهیان را تشکیل میدهند. سایر جانوران آبزی نیز با توجه به عادات غذائی ماهیان مورد تغذیه قرار میگیرند. 

ب ـ غذا های ترکیبی: 

غذاهای ترکیبی به آن دسته از غذا های گفته می شود که با توجه به نیاز غذائی ماهیها تهیه و بصورت روزانه در یک، با چند مرحله در اختیار آنها قرا میگیرد. غذاهای ترکیبی ممکن است در محل مزرعه پرورش ماهی تهیه و به مصرف رسانده شود و یا ممکن است طبق فرمول مناسب بصورت دان یا پلت توسط کارخانه ساخته شود. 

در پرورش توأم کپورماهیان، مقدار غذای ترکیبی مورد نیاز معمولاً بر اساس تعداد ماهی کپور معمولی موجود در استخر ها برآورد میگردد. چون ماهی فیتوفاگ و سرگنده عمدتاً از پلانکتون ها موجود در آب تغذیه نموده و غذای ماهی آمور نیز انواع علوفه ها می باشد که باید بطور جداگانه بصورت تازه یا خشک در اختیار آن قرار گیرد. علیرغم مرزبندی فوق، کپور ماهیان من جمله کپور معمولی به موازات غذاهای طبیعی از تمام غذاهای ترکیبی داده شده به استخر که از فراورده های جانوری و گیاهی باشد استفاده می نمایند به منظور تغذیه کپور ماهیان از غذاهای کم ارزش گیاهی که نوع درجه 2 یا 3 باشد مثل انواع کنجاله ها، انواع سبوس، غلات نا مرغوب مثل گندم، جو، ذرت، سورگوم، حبوبات نامرغوب، بذر علوفه های هرز و همچنین از مشتقات جانوری مثل پودر خون، آرد ماهی، آرد گوشت، شفیره کرم ابریشم، ضایعات کشتارگاهی و غیره استفاده می شود. مورد این غذاها در پرورش کپورماهیان بعنوان غذای تکمیلی می باشد. بخشی از غذای مورد نیاز این ماهیها از طریق بارور کردن آب استخر (کوددهی) تأمین می شود ولی با توجه به تراکم بالای ماهیها در استخر های پرورشی معمولاً میزان غذاهای طبیعی کفاف نیاز آنها را نمی دهد، بنابراین بایستی از طریق دادن غذاهای ترکیبی احتیاجات غذائی آنها را تکمیل کرد. بطور کلی غذاهای ترکیبی مورد استفاده جهت پرورش کپور ماهیان باید دارای شرایط زیر باشد:

1ـ وزن مخصوص غذا از وزن مخصوص آب بیشتر باشد تا غذا براحتی به زیر آب رفته و ماهی به خوبی بتواند از آن استفاده نماید. این وضعیت بیشتر در مورد کپور معمولی صدق می کند چون این ماهی عادت غذائی کف خواری دارد و بایستی غذا را در قسمتهای پائینی استخر در اختیارش قرار داد. 

2ـ باید سعی شود که در ترکیب غذائی از مواد خشبی و سلولزی به مقدار زیاد استفاده نشود، چون باعث اختلال در هضم غذا شده و بیماریهای روده ای را سبب می شود. 

3ـ غذای مورد استفاده نبایستی کهنه و فاسد شده باشد چون موجب بروز بیماری و شیوع مرگ و میر میشود.

رشد کپورماهیان با استفاده از غذای ترکیبی علاوه بر کیفیت غذا، تحت تأثیر عوامل زیر نیز قرار می گیرد.

الف ـ میزان اکسیژن محلول در آب کاهش میزان اکسیژن محلول در آب به کمتر از 2 میلی گرم در لیتر، تغذیه را در این ماهیان کاهش میدهد که لازم است برای رفع این مشکل نسبت به تهویه آب استخر از طریق تعویض آب پمپاژ یا هوادهی اقدام کرد.

ب ـ نوسان PH: اسیدی یا قلیائی شدن بیش از حد آب می تواند در تغذیه مطلوب ماهیها اثر بازدارنده داشته باشد.

ج ـ تهیه ترکیب غذائی مناسب و متناسب با رژیم غذایی کپور ماهیان 

د ـ بروز بیماری 

بطور کلی تجارب و عملکرد ها نشان میدهد که بالاترین میزان بازدهی استخر ها مستلزم اقدامات و تدابیری نظیر رسیدگی به استخر ها، کوددهی منظم و تغذیه اصولی ماهیها می باشد. در استخرهائیکه محصول طبیعی ماهی پایین است لازم است قبل از آبگیری استخر و پرورش ماهی، نسبت به بالابردن محصول طبیعی استخر از طریق آیش، علوفه کاری، کوددهی و غیره اقدام کرد.

استخر های بتنی یا خاکی که آب آنها حداقل در فصل بهار و تابستان در حد قابل قبولی گرم میشود و توقف آب در استخر نیز طولانی باشد میتواند جهت پرورش گپورماهیان مودر استفاده قرار گیرد.

خصوصیات دیگر استخر های ذخیره آب کشاورزی در رابطه با پرورش ماهی این است که آب تأمین کننده این استخر معمولاً چشمه ها، قنوات و چاههای کشاورزی هستند که اینگونه منابع آبی تمیز و عاری از هر گونه آلودکی بوده و محیط مناسبی را جهت رشد و نمو ماهیها فراهم می کند. البته محدودیتی که ممکن است در مورد پرورش کپورماهیان با استفاده از اینگونه منابع آبی وجود داشته باشد، این است که اینگونه آبها معمولاً فاقد هر گونه موجود زنده ای هستند که بتواند به عنوان غذا مورد استفاده ماهیها قرار گیرد این محدودیت را می توان با انتخاب گونه پرورشی مناسب و تهیه جیره غذائی کامل و مطلوب رفع نمود همچنین بعضی از آنها دارای مقدار زیادی گازهای محلول نظیر دی اکسیدکربن هستند که در رابطه ا پرورش کپورماهیان مشکل خاصی را ایجاد نمی کنند، چون پس از طی مسافتی کوتاه و یا در اثر ریزش آب در استخر به حد تعادل رسیده و گازهای اضافی و مضر آزاد می شوند.

یکی دیگر از شرایطی که در خصوص پرورش ماهی در استخر های ذخیره آب کشاورزی بایستی مورد توجه قرار گیرد این است که این استخر ها معمولاً بدلیل تعویض مداوم آب و همچنین بتنی بودن جنس بستر و دیوارۀ اکثر آنها، فاقد تولیدات طبیعی هستند و یا میزان آن خیلی پایین است بطوریکه در این استخر ها ماهیها بدون استفاده از غذای دستی رشد قابل قبول و مطلوبی نخواهند داشت. بنابراین پرورش ماهی در این مخازن آبی مبتنی بر اصل تغذیه دستی آنهاست. از طرفی به دلائلی که بعداً ذکر خواهد شد کوددهی در اکثر این استخر ها عملی نیست.

آخرین خصوصیتی که می توان در مورد استخر های ذخیره آب کشاورزی بیان کرد، این است که این استخر ها در مجاورت اراضی زراعی کشاورزی قرار دارند و با توجه به اینکه محل کار کشاورز در مزرعه اش می باشد می توانند همواره به ماهی ها سرکشی کرده و مراحل تغذیه و پرورش آنها را کنترل نماید و این کار هیچ گونه هزینه اضافی بای کشاورز در بر ندارد. از طرفی کلیه احتیاجات غذایی ماهی ها را می توان در داخل مزرعه تهیه کرد که علاوه بر استفاده بهینه از محصولات کشاورزی، هزینه های پررش نیز تا حدی کاهش می یابد.

3ـ تفاوت استخر های بتنی و خاکی برای پرورش کپورماهیان

همانطور که قبلاً اشاره شد بعضی از استخر های ذخیره آب خاکی و بعضی بتنی اند ولی آنچه مسلم است این است که اکثر این استخر ها بتنی هستند. خاکی بودن استخر های ذخیره آب تا حدودی به میزان آب قابل استحصال و جنس خاک مربوط می شود. در جاهایی که آب قابل استحصال خیلی کم و کیفیت خاک نیز چندان مناسب نیست، استخر خاکی احداث نمی شود و معمولاً در چنین مواردی استخر حتماً بتنی و یا با استفاده از مصالح محلی مثل سنگ گل و آهک و غیره ساخته می شود. بطور کلی استخر های خاکی ذخیره آب نسبت به استخر های بتنی از حجم و سطح بیشتری برخوردارند و این موضوع خود دلیل دیگری است مبنی بر اینکه در صورت قابل توجه بودن میزان آب و مساعد بودن شرایط خاک احداث استخر های خاکی امکان پذیر است، در حالیکه احداث چنین استخر هایی بصورت بتنی مشکل و بسیار پر هزینه است.

پس از این توضیحات به شرح مختصری درباره شرایط هر یک از این استخر ها جهت پرورش ماهی پرداخته می شود:

الف ـ استخر های بتنی: 

این استخر ها معمولاً از مصالحی نظیر آجر، سیمان، سنگ، گل و آهک، بتن معمولی و مسلح و غیره ساخته می شوند. اولین موضوعی که در خصوص پرورش ماهی در این استخر ها اهمیت دارد جنس بستر و دیواره آنهاست.

بتنی بودن استخر موجب می شود تا میزان تولیدات طبیعی آن شامل انواع موجودات زنده گیاهی و جانوری بسیار پایین باشد. تعویض مستمر و بدون وقفه آب در بعضی از این استخر ها وضعیت اخیر را تشدید می کند بنابراین در صورت پرورش ماهی در این مخازن آبی نمی توان بدون دادن غذای دستی انتظار تولید قابل توجه گوشت ماهی را داشت، چون کلیه احتیاجات غذائی ماهیان پرورشی بایستی بصورت دستی تأمین شود. استخر های بتنی معمولاً از حجم و سطح کوچکتری نسبت به استخر های خاکی ذخیره آب کشاورزی برخوردارند و تعویض مداوم آب در آنها باعث می شود که دمای آب نتواند در حد مطلوب به منظور فراهم نمودن رشد ارگانیزمهای پلانکتونی، افزایش یابد. از طرفی کوددهی این استخر ها نیز بدلیل تعویض مداوم آب و همچنین امکان آلوده شدن سریع آن بدلیل بتنی بودن بستر و عدم ارتباط با خاک زیرین چندان مفید نمی باشد.

آنچه در مورد پرورش ماهی در استخر های بتنی ذخیره آب اهمیت دارد این است که اولاً این استخر ها معمولاً همواره دارای آب تمیز و سالمی هستند که این وضعیت به جنس استخر و همچنین جریان مداوم آب در آنها مربوط می شود. ثانیاً ارائه مدیریت پرورش ماهی در این استخر ها به دلیل داشتن ابعاد کوچک و منظم آسان تر است که در این خصوص میتوان به کنترل تغذیه ماهیها، کنترل موارد بهداشتی در استخر و بطور کلی کنترل رشد ماهیها اشاره نمود. ثالثاً تمیز نمودن مداوم این استخر ها از طریق تنظیم جریان خروجی آب و یا حداقل هر چند مدت یکبار امکان پذیر است و رابعاً اینکه در صورتیکه این استخر ها در مناطق سرد واقع شده باشند پرورش قزل آلا در آنها بخوبی امکان پذیر است.

همانطور که اشاره شد تعدادی از استخر های دخیره آب کشاورزی خاکی هستند. به طور کلی پرورش کپور ماهیان در استخر های خاکی بهتر انجام می شود، این ماهیها بهترین رشد را به واسطه تولیدات طبیعی در استخر های خاکی دارند، تولیدات طبیعی در کاهش هزینه های تولید نقش مهمی به عهده دارد اهمیت این استخر ها در پرورش ماهی به وجود انواع غذاهای زنده در آنها که می تواند به مصرف ماهی برسد مربوط می شود. چون غذاهای طبیعی موجود در استخر می تواند بخشی از نیاز غذای ماهیها را تأمین نمایند و در واقع نیاز به غذاهای دستی را کاهش دهند، که این موضوع می تواند علاوه بررشد بیشتر ماهیها، کاهش هزینه پرورش را نیز همانطور که قبلاً اشاره شده در برداشته باشد. البته در این استخر ها برخلاف استخرهای خاکی وسیع، تعویض مداوم آب قدرت باروری استخر را کاهش می دهد ولی در هر شرایطی همواره تولیدات طبیعی در این استخر ها قابل توجه است. 

قبل از آبگیری این استخر ها می توان بستر آنها را از طریق کوددهی این استخر ها در طول دفعات پرورش منوط به دوره تعویض آب و مدت زمان توقف آب در استخر می باشد، بدین ترتیب که چنانچه میزان توقف آب در استخر در حدی باشد که درجه حرارت آن در حد مطلوب افزایش یافته، شکوفائی پلانکتونی را ایجاد نمود و فرصت تغذیه از آنها را به ماهی بدهد، عمل کوددهی استخر انجام میشود. در غیر این صورت ممکن است کوددهی چندان مفید واقع نشود.

احداث استخر های خاکی ذخیره آب در مناطق که میزان آب خیلی کم و بافت خاک نامناسب باشد به هیچ وجه صلاح نیست، چون ممکن است از این طریق مقدار زیادی آب به هدر رود. بنابراین مشخص می شود که استخر های خاکی ذخیره آب کشاورزی برای پرورش ماهی بسیار مناسبند به شرط آن که در زمان احداث، شرایط مذکور در نظر گرفته شده باشد. در صورت عدم وجود این شرایط استخر های ذخیره آب معمولاً بصورت بتنی ساخته شده هر چند ممکن است هزینه های احداث افزایش یابد. استخر های خاکی ذخیره آب کشاورزی معمولاً از سطح و حجم بیشتری نسبت به استخر های بتنی برخوردارند و این امتیازی است که می توان از آن جهت تولید مقدار قابل توجهی گوشت ماهی استفاده نمود. بطورکلی میتوان گفت که مجموعه شرایط استخر های خاکی ذخیره آب کشاورزی جهت پرورش کپورماهیان مناسب تر از استخر های بتنی است.

4ـ گونه های مناسب کپورماهیان جهت پرورش در استخر های ذخیره آب کشاورزی:

در مطالب قبلی در مورد شرایط استخرهای ذخیره آب کشاورزی و همچنین معرفی کپور ماهیان پرورشی توضیح داده شد. اینک می توان با توجه به مطالب عنوان شده، نوع گونه های مناسب کپور ماهیان را جهت پرورش در استخر های ذخیره آب کشاورزی معرفی نمود. آنچه مجدداً یادآوری میگردد این است که استخر های ذخیره آب کشاورزی معمولاً فاقد تولیدات طبیعی هستند و از دسته کپور ماهیان پرورشی، ماهیانی را باید جهت پرورش در این استخر ها انتخاب نمود که چندان متکی به غذا های طبیعی نباشند، بلکه بتوانند از انواع غذاهای دستی قابل دسترسی و ارزان قیمت بخوبی تغذیه کرده و رشد نمایند. بنابراین با توجه با آنچه تاکنون گفته شده مشخص می شود که مناسب ترین گونه های کپور ماهیان جهت پرورش در مخازن ذخیره آب کشاورزی کپور معمولی و کپور علفخوار می باشند. چون این دو گونه ماهی از انواع مواد غذائی موجود در مزرعه موجود در مزرعه از قبیل انواع غلات، انواع سبوس، انواع علوفه ها و سبزیجات، ضایعات غذائی خانگی، پس مانده میوه جات و غیره بخوبی استفاده می کنند. از طرفی مقاومت، سازگاری و رشد این دو گونه با توجه به شرایط خاص استخرهای دو منظوره کشاورزی بسیار خوب و جالب توجه است، بطوریکه در بعضی موارد از میزان رشد بیشتری نسبت به استخر های پرورشی خاکی برخوردار بوده اند. تأمین غذای این دو گونه از داخل مزرعه موضوع با اهمیتی است، چون هزینه های پرورشی را تا حد زیادی کاهش میدهد. در بعضی از استخر های ذخیره آب کشاورزی که از سطح و حجم قابل توجهی برخوردارند، وضعیت به شکلی است که آب در طول فصل غیر زراعی در آن ذخیره شده و بتدریج به مصرف کشاورزی میرسد. در این استخر ها با توجه به حجم زیاد و همچنین عدم جابجائی آب، ممکن است در طول فصل گرما شکوفائی پلانکتونی قابل توجهی پیش آید که در چنین شرایطی بهتر است در صورت امکان، تعدادی ماهی فیتوفاگ به ترکیب دو گونه قبلی اضافه گردد. در چنین استخر هائی در صورت عدم حضور فیتوفاگ و عدم مصرف پلانکتونهای تولید شده در استخر و تراکم مواد آلی شکوفائی بیش از حد پلانکتونی حادث شده و در نتیجه افزایش PH در طول روز و کاهش میران اکسیژن در طول شب، مشکلاتی را برای ماهی کپور و آمور بهمراه دارد. همچنین تجربه نشان داده که فیتوفاگ در چنین استخرهائی از رشد خوب و قابل قبولی در حد استخرهای خاکی بزرگ برخوردار است. این در حالی است که در اکثر استخر های ذخیره آب کشاورزی که در آنها تعویض مداوم آب وجود دارد ماهی فیتوفاگ نباید در ترکیب گونه ای قرار گیرد چون رشد آن در این استخر ها ناچیز است.

در خصوص تراکم ماهی در استخر ها باید خاطر نشان کرد که میزان تراکم در این استخر ها به واسطه وسعت کم و کنترول راحت تر آن ها نسبت به استخر های خاکی پرورش، میتوان تراکم را به مراتب بیشتر اختیار کرد. توصیه ما تعداد 1 تا حداکثر 2 قطعه به ازای هر متر مربع از استخر است، استخر های کوچکتر (زیر 1000 متر) را میتوان با تراکم 2 قطعه در هر متر مربع و استخر های بزرگتر از هزار متر را با تراکم یک قطعه در هر متر مربع ماهیدار کرد.

ترکیب گونه ای در این استخر ها همانطور که قبلاً اشاره شد بیشتر آمور و کپور است ولی چنانچه آب شرایطی را که بعداً گفته خواهد شد داشته باشد، میتوان از ماهی فیتوفاگ و حتی بیگ هد نیز در ذخیره دار کردن این استخر ها استفاده کرد.

در حال حاضر با توجه به اینکه آب این استخر ها تقریباً هر روز تعویض میشود و غذای مورد نیاز ماهی کپور نیز فراوان تر و ارزان تر در مزارع یافت میشود ترکیب گونه ای بر اساس 70% کپور و 30% آمور اختیار می شود، ولی چنانچه در مزرعه ای تولید علوفه بیشتر و دسترسی به غذای آمور آسانتر باشد این ترکیب میتواند کاملاً بر عکس شود.

در استخرهایی که ماندگاری آب طولانی و امکان شکوفائی پلانکتون ها وجود دارد، میتوان از ماهی فیتوفاگ نیز در ترکیب گونه ای استفاده کرد، در صد این ماهی در ترکیب گونه ای بستگی به میران باروری استخر دارد ولی چون به هر حال تعویض اب در این استخرها در مقایسه با استخرهای پرورشی زیاد است، نباید در صدر فیتوفاگ از 30 در صد تجاوز کند.

به این نکته نیز باید اشاره کرد که در استخرهای خاکی نمی توان مقدار زیادی کپور را در ترکیب گونه ای شرکت داد، زیرا ماهی کپور با به هم زدن کف باعث گل آلودگی آب شده و محیط را برای سایر گونه ها نامساعد میسازد. در این شرایط (استخرهای خاکی) تعداد ماهی کپور در ترکیب گونه ای نباید از 30 در صد تجاوز کند.

5ـ آماده سازی استخر ها:

پس از تعیین ترکیب گونه ای و تعداد بچه ماهی مورد نیاز هر استخر و قبل از رها سازی باید استخر را آماده کرد. آماده سازی استخر ها شامل ضد عفونی کردن آنها و نصب دریچه های ورودی و خروجی و کوددهی در استخرها شامل ضد عفونی کرئن آنها و نصب دریچه های ورودی و خروجی و کوددهی در استخرهای خاکی است. اگر استخر سیمانی است، ابتدا دیواره ها و کف آن را تمیز کرده و چنانچه کف استخر لجنی باشد، لجن آن را خارج نموده و سپس دیواره ها و کف استخررا با آهک ضد عفونی می کنیم. نحوۀ آهک پاشی بدین طریق است که با ازای هر متر مربع نیم کیلوگرم آهک را به خوبی در آب حل کرده و در کف و دیواره های استخر می پاشیم. عمل آهک پاشی حدوداً دو هفته قبل از ماهیدارکردن استخر صورت می گیرد. قبل از آبگیری نهایی باید استخر را شستشو دهیم تا اثرات مخرب آهک بر ماهیها کاملاً از بین برود. اگر استخر خاکی باشد میتوان در پایان فصل پرورش، استخر را خشک کرده و سپس به آهک پاشی اقدام نمائیم.

مختصری از تاریخچه پرورش ماهی کپور علفخوار (آمور)

جایگاه اصلی این ماهی در رودخانه آمور چین است.

برای اولین بار در سال 1345 شمسی به منظور مبارزه با رویش نامتعادل گیاه در مرداب انزلی از کشور شوروی سابق به ایران وارد شد.

دلایل انتخاب موضوع:

1- گوشت ماهی یکی از نیازهای اساسی برای بدن انسان است.

2- به دلیل کمبود مصرف سرانه ماهی در ایران نسبت به سایر کشورهای جهان.

3- بهتر بودن گوشت ماهی نسبت به گوشت قرمز.

4- تامین مایحتاج مصرف ماهی خود.

5- به دلیل وجود سرشار امگا 3 و سایر پروتئینهای مفید در گوشت ماهی.

6- علاقه شخصی نسبت به پرورش آبزیان از جمله ماهی.

طرح توجیهی فنی و اقتصادی ماهی پرتراکم

بسمه تعالی

سازمان جهاد كشاورزي استان خوزستان

مديريت شیلات استان خوزستان

 

طرح توجیه فنی و امکان سنجی

پرورش ماهي در سيستم آكوآپونيك

(استفاده از آب حوضچه پرورش ماهی برای کشاورزی)

 

 

 

 

شرکت آوا دشت دینا

با مدیریت: علی زمانی احمدمحمودی

 

 

بهار 1394

 

 

 

مقدمه:

استفاده مطلوب از منابع آبی ، مسئله ای است که در حال حاضر در كشور ايران از اهميت ويژه‌اي برخوردار است و وضعیت اقلیمی کشورمان اقتضا می کند که حداکثر بهره برداری از منابع آبی صورت گیرد . از دیرباز روشهایی برای جمع آوری و ذخیره آب در مخازن مرسوم بوده که برای امور کشاورزی و غیره به مصرف میرسد. باتوجه به وجود این مخازن ذخیره آب و شبکه های آبیاری و زهکشی بوضوح مشاهده می کنیم که منابع خوبی از آب بصورت ارزان و اقتصادی در اختیار ما قرار دارد و با اندکی تغییرات می توان برای پرورش ماهی استفاده کرد ولي با توجه به كم بودن حجم آب قابل تعويض در اين مخازن و اينكه سیستم پرورش ماهی در استخرها نیاز به آب زیادی دارد ، چاره انديشي براي يافتن راهكاري كه بتواند اين معضل را برطرف نمايد ضروري مي‌باشد.  بشر امروز با بهره گیری از علوم مختلف و در موارد بسیاری،توأم نمودن هوشمندانه  جنبه های متنوع علوم با یکدیگر، تلاش می کند تا از حداقل امکانات، بیشترین بهره وری را کسب نماید.این مقوله در جنبه های گوناگونی از زندگی مدرن نمود داشته و دامنه آن بطور مستمر رو به افزایش است. یکی از نمونه های مثال زدنی و جالب در اینخصوص،آکواپونیک به معنی تلفیق آبزی پروری(Aquaculture) با هیدروپونیک (Hydroponics به مفهوم کشت گیاه بدون استفاده از خاک)می باشد.

هدف و استراتژی اصلی از ایجاد این طرح به حداکثر رساندن عملکرد هر یک از اجزاء بیولوژیکی سیستم جهت افزایش بازدهی اقتصادی طرح است. مي‌توان گفت آکواپونیک مدلی برای کشاورزی پایدار است و اگر یک ناحیه در داخل گلخانه بتواند همزمان برای تولید چندین نوع محصول استفاده شود، علاوه بر افزایش در آمد، باعث کاهش هزینه های مرتبط با ساخت و ساز و تهیه اجزاء سیستم و افزایش تولید و بازدهی آن می گردد که در این صورت پرورش توأم ماهی و کشت هیدروپونیک اقتصادی است. در مناطق خشک و نیمه خشک چون ایران صرفه جویی و استفاده بهینه از آب کشاوزی و آشامیدنی بسیار مهم است و میتواند مهمترین دلیل برای بهره گیری از این سیستم باشد. کشت گیاهان در تلفیق با پرورش ماهی محاسن متعددی همچون بهبود طعم و کیفیت محصولات کشاورزی حاصل از این سیستم، بهبود کیفیت آب استخرهای پرورش ماهی، کاهش  آلودگی محیط زیست، کاهش تأمین هزینه آب و صرفه جویی در مصرف کودهای شیمیایی را دارد. یکی از مشکلات پرورش دهندگان ماهی , تجمع آمونیاک دفع شده توسط ماهی ها در آب است که یک ماده سمی به شمار می رود . برای پاک سازی آب از این ماده مجبور به استفاده از بیو فیلترهایی هستند که آمونیاک را به نیترات تبدیل کند. این در حالی است که مواد دفعی حاوی نیتروژن می توانند منبع غذایی مفیدی برای گیاهان باشند.

در استان مركزي گونه اصلي مورد پرورش، ماهي قزل‌آلاي رنگين كمان مي‌باشد كه پرورش اين گونه نياز به آب تازه با دماي حدود 15 درجه سانتيگراد دارد. اين در حاليست كه در بسياري از شهرهاي استان مانند محلات، دليجان، ساوه و زرنديه دماي متوسط استخرهاي ذخيره آب كشاورزي كه محل اصلي پرورش ماهي مي‌باشند در فصل كشاورزي، بسيار بيشتر از اين حد مي‌باشد. بنابراين بايستي گونه‌اي مناسب جهت اين شرايط جايگزين نمود. بر اساس مطالعات انجام شده در دنيا، بهترين ‌اي

گونه ماهي جهت پرورش در سيستم آكوآپونيك، تيلاپيا مي‌باشد (سجادي‌نيا و همكاران، 1388) كه در استان مركزي با توجه به عدم حضور تيلاپيا مي‌توان از گونه كپور معمولي استفاده نمود (روستا، 1388و راكوزي و همكاران، 2006). با استفاده از گونه كپور معمولي در سيستم آكوآپونيك مي‌توان علاوه بر توليد گوشت ماهي در كنار توليدات كشاورزي، منابع آبي اين شهرستانها را بهتر محافظت نمود زيرا اين گونه برخلاف قزل آلا به تغييرات دما و ساير شرايط محيطي حساس نبوده و در واحد حجم تراكم بيشتري از آنرا مي‌توان در سيستمهاي متراكم پرورش ماهي نگهداري نمود.

 

 

تاريخچه آكوآپونيك:

آکواپونیک حاصل ترکیب دو کلمه آکواکالچر (پرورش ماهی ) و هیدروپونیک می باشد. در این روش پرورش ماهی و کشت گياه به صورت توام انجام می شود. در مورد پیشینه آکواپونیک گفته می شود ازتک ها از اولین اقوامی بوده اند که کشاورزی را به نوعی در تلفیق با آبزی پروری مورد استفاده قرار می دادند.این قوم ساکن آمریکای جنوبی، آب آبگیرهای راکد غنی از مواد مغذی(بواسطه وجود مواد دفعی آبزیان )را از طریق شبکه ای از کانال های آبرسان موسوم بهChinampas  به اراضی کشاورزی اطراف می رساندند. از طرفی در چین،تایلند ،اندونزی و هند،پرورش آبزیان در مزارع برنج مقاوم به آب شور(Paddy fields) قدمت زیادی داشته و تمدن شرق دور از این روش در تولید غذا بهره زیادی برده است.

اما علیرغم ریشه تاریخی آکواپونیک در تاریخ  ازتکها و یا در تمدن شرق دور نظیر چین و تایلند ، شاید اجرای سیستماتیک آن به شیوه ای که بتوان این فنّاوری را به عنوان راهکاری قابل اتکا جهت تولید پایدار غذا محسوب نمود، از اوائل دهه هشتاد میلادی آغاز شده و به نظر می رسد تلاش های تا قبل از این دهه چندان موفق نبوده است .تنها موردی که در این خصوص با توفیق نسبی همراه بوده را شاید بتوان کاری دانست که جان و نانسی تاد با همکاری ویلیام مک لارنی در انستیتو کیمیاگری که خود در سال 1969 بنیان نهاده بودند،به انجام رساندند.این افراد گلخانه ای احداث کردند تا  پناهگاهی برای یک خانواده چهارنفره بوده و در طول سال نیاز غذائی به ماهی و سبزیجات به روشی که امروزه آکواپونیک خوانده می شود ،تأمین گردد.

به هر صورت نوآوريها از سال 1980 فناوري آكواپونيك را به سمت يك سيستم پايدار در توليد غذا تبديل نموده است. عناصر كليدي در آن شامل هيدروپونيك، مواد مغذي در پساب آبزي پروري، گونه هاي ماهي، خصوصيات كيفي آب، تصفيه زيستي و ذرات جامد معلق و بالاخره نسبت اجزا ي سيستم مي باشد. سيستمهاي آكواپونيك نيز شامل سيستم دانشگاه ايالتي كاروليناي شمالي، سيستم اسپيرانئو، سيستم دانشگاه ويرجين آيلندز ، سيستم موسسه آب شيرين، سيستم كشاورزي كبيج هيل، نيوالكمي و سيستمهاي متفرقه ميباشند. با توجه به موقعيت كشور ايران در حوزه خاورميانه و لزوم بهره‌وري آب جهت سازگاري با كم آبي و بحرانهاي مترتب بر آن، بكارگيري از اين سيستم بعنوان يك راهكار اجرائي نوين و موثر ضروري مي‌باشد. در اين روش كشاورزان مي توانند به توليد محصول بيشتر به منظور افزايش درآمد اميدوار باشند،ضمن اينكه اين روش توليدي به عنوان سيستمي پايدار مطرح است و مي توانند زمينه اي جديد در جذب علاقه‌مندان به اشتغال در كشاورزي مطرح باشند.

در اواخر دهه 80 میلادی(1988) ،Mark Mc Murtry دانشجوی دکترای دانشگاه کارولینای شمالی به اتفاق پروفسور Doug Sanders نخستین نمونه از سیستم بسته آکواپونیک را ابداع نمودند.آنها نام این سیستم را Aqua-vege culture نهادند.پس از آن تحقیقات زیادی در کشورهای مختلف برروی گونه های متنوع ماهی و گیاه (بر حسب تنوع جغرافیائی)از کشورهای توسعه یافته نظیرکانادا وآمریکا تا کشورهای درحال توسعه مانند بنگلادش و تایوان انجام شد که نتایج همه آنها دالّ بر موفقیت این شیوه و بهره وری بالاتر نسبت به اجرای جداگانه هر سیستم (آبزی پروری و هیدروپونیک) بوده است .

در ایران نیز پرورش توأم ماهی و برنج در شالیزارها نمونه ای از همین سیستم است که تاکنون در قالب پروژه های تحقیقاتی و ترویجی در نقاظ مختلف کشور به اجرا در آمده هرچند ،چنانکه پس از این نیز خواهد آمد،فضای کار وسیع تری در این زمینه موجود است.

 

 

 

مبانی سیستم آکواپونیک :

هردو سیستم آبزی پروری و هیدروپونیک جداگانه در کنار تمامی موارد مثبت خود، جنبه های منفی نیز دارند که غالباً نادیده گرفته می شود. هیدروپونیک نیازمند فراهم نمودن مواد مغذی مورد نیاز گیاه است که با هزینه ای بالا تهیه شده و به محیط تزریق می گردد. از طرفی در مقاطعی، به دلیل نیاز به پاکسازی محیط کشت و کاهش خطر آلودگی ، کل سیستم بایستی تخلیه و شستشو شودکه این مرحله نیز به آلودگی محیط زیست اطراف و هدررفت مواد مغذی منجر خواهد گردید. در آبزی پروری نیز نیاز به تخلیه مقطعی پسماند و متابولیت های دفعی موجود آبزی وجود دارد که در میان آنها مواد  دفعی، غذای خورده نشده ، مواد ناشی از مرگ وتجزیه فیتوپلانکتونها و سایر مواد آلی شکل گرفته در بستر را میتوان نام برد و همگی حاوی مواد مغذی است که اگرچه برای آبزی مضر است با اینحال سرشار از عناصر معدنی مورد نیاز گیاه می باشد.به علاوه تعویض آب و تبخیر در مخازن آبزی پروری(استخر،تانک و...) روزانه مقادیر متنابهی آب را از این محیط خارج می سازد که در محیط های کم آب و خشک نظیر مناطق مرکزی و جنوبی کشور ایران ، مورد مثبتی به نظر نمی رسد. امّا هرگاه این دو سیستم (آبزی پروری و هیدروپونیک) بصورت توأم با یکدیگر به کار گرفته شوند این معایب به نکات مثبت بدل می‌شود. به بیان دیگر جنبه های مثبت آبزی پروری و هیدروپونیک به قوّه خود باقی مانده و معایب تا حدّ زیادی برطرف می‌گردد.

شکل ساده سیستم آکواپونیک شامل یک مخزن پرورش ماهی است که آب از سطوح نزدیک به بستر آن به محیط کشت گیاهان (هیدروپونیک) پمپ می شود. آب حاوی مواد دفعی که از مخزن پرورش آبزی به محیط کشت گیاه وارد شده با ریشه گیاه تماس حاصل نموده ،آب و مواد مغذی مورد نیاز گیاه را به ریشه منتقل نموده و مابقی پس از گذر از بستر حاوی ماسه، پرلیت و یا رس حجیم شده(که معمولاً در بستر کشت های هیدرو پونیک مورد استفاده قرار می گیرد) علاوه بر تجزیه مواد آلي و مواد سمي توسط باکتریهای موجود روی سطح ذرّات تشکیل دهنده بستر، فیلتر شده ، جلبک ها و سایر مواد معلق را در بین دانه های بستر برجای میگذارد و بصورت آب تازه مجدّداً وارد مخزن پرورش آبزی می گردد.گفته می شود میزان آب مورد نیاز این روش حدود 10 درصد آبی است که در شیوه های مرسوم و سنّتی کشاورزی استفاده می شود (Malcolm, 2007).

 

تصوير1. شکل ساده سیستم آکواپونیک شامل یک مخزن پرورش ماهی و محیط کشت گیاهان هیدروپونیک.

 

چنانکه اشاره شد گونه های بسیار متنوّعی از آبزیان و یا رستنی های مختلف در این سیستم قابل کشت است که انتخاب آنها بستگی تام به سيستم راه‌اندازي شده، منطقه جغرافیائی، اقلیم و سلیقه پرورش دهنده دارد. این شیوه را در ایران علاوه بر مزارع نسبتاً وسیع کشاورزی می توان در سطح مزارع کوچک و حتی در باغچه های کوچک خانگی نیز ترویج نمود.متون جالبی در زمینه احداث سیستم آکواپونیک در منازل (باغچه های خانگی) منتشر شده که پیاده سازی آنها در اماکن مسکونی،شهرک ها و ... ترویج تغذیه آبزیان و کشاورزی را بصورت توأم در پی خواهد داشت .

 

انتخاب گونه ماهي مناسب آكوآپونيك

راكوزي و همكاران (2006) بهترين گونه ماهي جهت توليد اقتصادي در سيستم آكوآپونيك را تيلاپيا دانسته‌اند. ايشان بعد از اين گونه، گونه‌هاي گربه ماهي، ماهي بس، قزل‌آلاي‌رنگين‌كمان، كپور معمولي، كوي و گلدفيش را مناسب پرورش در اين سيستم عنوان نموده‌اند.

 

 

تصوير2. گونه‌هاي مناسب جهت پرورش در سيستم آكوآپونيك (راكوزي و همكاران، 2006).

 

 

 

تصوير3. نمونه‌اي از پرورش ماهي تيلاپيا به عنوان مناسبترين گونه در سيستم آكوآپونيك. در تصوير ميزان تراكم پذيري بالاي ماهي تيلاپيا و كيفيت آب قابل مشاهده است.

 

 تجارب نشان داده‌اند در مناطقي مانند استان مركزي، از کپور ماهیان پرورشی گونه کپور معمولی  Common carp جهت پرورش در استخرهای ذخیره آب کشاورزی مناسب مي‌باشد زيرا در اين مناطق برداشت آب از استخر اجازه رشد فيتوپلانكتونها و زئوپلانكتونها را نخواهد داد و بطور کلی مي‌توان گفت پرورش کپور ماهیان بصورت توأم در استخرهای خاکی صورت می‌گیرد که باعث استفاده از کل سطوح غذایی موجود در استخر می‌شود و در استخر بتوني فقط براي حذف فيتوپلانكتونها و جلوگيري از بلوم آب مي‌توان از تعداد محدودي فيتوفاگ و بيگ‌هد استفاده نمود. کپور معمولیاز ماهیانی است که بعلت داشتن گوشت و قیمت مناسب در سراسر دنیا پرورش داده می شود. نژاد پرورشی این ماهی دارای بدنی پهن و گوشتی‌تر از نوع وحشی آن است. دستگاه گوارش آن نسبتاً ساده و فاقد معده مشخص است، این ماهی همه چیز خوار و عمدتاً از جانوران کفزی ، گیاهان، مواد غذایی پوسیده بستر و داخل گل تغذیه می‌کند ولي در سيستمهاي پرورش متراكم در استخرهاي بتوني بهتر است از غذاي پلت يا اكسترود جهت تغذيه اين گونه استفاده نمود. مناسب‌ترین دما جهت رشد این ماهی 25 درجه سانتی گراد است. و به دلیل مقاوم بودن این گونه از ماهیان به کمبود اکسیژن، افزایش برخی فاکتورهای فیزیک و شیمیایی آب و عدم سخت‌گیری در انتخاب غذا به واسطه همه چیز خوار بودن، پرورش آنها مي‌تواند بسيار مقرون به صرفه باشد و همچنين بسیاری از علاقه‌مندان به آبزی‌پروری که از منبع آبی دائمی برخوردار نیستند، مي‌توانند از اين گونه پرورشي در مزارع خود استفاده نمايند.

در حالت عادي مرز شروع و قطع تغذیه این ماهی بین 12-10 درجه سانتی گراد از اوایل بهار شروع و تا اواخر پاییز خاتمه می یابد بنابراين در استان مركزي كه متوسط دماي ساليانه در حدود 15 درجه سانتيگراد است، پرورش اين كونه تا وزن بازاري حدود 2 سال به طول ميكشد بنابراين ضروري است جهت كوتاه كردن دوره پرورش و افزايش دماي متوسط آب در  طول سال، از سيستم استخرهاي گلخانه‌اي كه بين 4 تا 7 درجه تفاوت دماي آب آنها با محيط خارج مي‌باشد، استفاده نمود (Tiwari et al, 2006).

 

شرایط پرورش کپور ماهیان : 

کمیت و کیفیت آب برای پرورش ماهی از جمله عمده ترین عوامل مؤثر در مزارع پرورش ماهی است. مهمترین ویژگیهای فیزیکوشیمیایی آب جهت پرورش اين ماهی عبارتند از :

اسیدیته : بهتر است آب مورد استفاده جهت پرورش خنثی تا کمی قلیایی باشد (pH=7-8).

هدایت الکتریکی : بیانگر میزان املاح آب است و EC مناسب 2000 میکروموس بر سانتی متر مربع ولی تا 5000 میکروموس اثرات سوء چندانی ندارد .

 اکسیژن محلول : آب ورودی استخر بایستی از میزان اکسیژن لازم برخوردار باشد بهترین میزان اکسیژن محلول برای کپور ماهیان 6-5 میلی گرم بر لیتر است هر چند تحمل کپور ماهیان نسبت به کمبود اکسیژن زیاد است ولی مقدار آن نباید از 3 میلی گرم در لیتر کمتر شود. در پرورش متراكم بایستی سطح تماس آب با هوا افزایش یابد و از طرق مختلف می توان آنرا هوادهی کرد مانند استفاده از بلوئر يا كمپرسور هوا.

سختی آب : میزان سختی مناسب برای پرورش ماهی 300-100 میلی گرم در لیتر برحسب کربنات کلسیم است .

دما: حداکثر درجه حرارت آب نباید از تحمل کپور ماهیان پرورشی که 30 درجه سانتی گراد است تجاوز نماید مناسب ترین دما 25 درجه سانتی گراد است . آب باید عاری از مواد آلاینده و فلزات سنگین ( فاضلاب کارخانجات ـ شهری و غیره) باشد و رنگ و بوی آب درحد طبیعی باشد .

از نظر شيوه پرورش چندين روش در دنيا شناخته شده مي‌باشند كه به شرح ذيل مي‌باشد:

الف- سیستم پرورش متراکم :در این روش تراکم بسیار بالا است و پرورش در استخرهای سیمانی و با استفاده از غذای دستی كامل و به روش تک گونه ای (کپور معمولي) انجام میشود.

ب -سیستم پرورشی نیمه متراکم :متداولترین روش پرورش کپور ماهیان در جهان است.معمولا به صورت چند گونه ای انجام میشود و تغذیه ماهیها از تولیدات طبیعی استخر (که با کوددهی مناسب افزایش پیدا میکند) و علوفه و دانه های غلات انجام میشود.

ج -سیستم پرورش گسترده : بسته به شرایط مختلف محیطی تا 1500 قطعه ماهی در هکتار رها سازی می شود. این روش معمولا در آبگیرهای محصور انجام میگیرد و نیازی به استخر سازی نیست.

 احتیاجات غذایی کپور ماهیان : 

اکثر ماهیها در مراحل اولیه رشد و نمو پس از نوزادی ، از موجودات ریز جانوری ( زئوپلانکتون یا پلانکتونهای جانوری ) استفاده می کنند و پس از مرحله نوزادي تغذيه با غذاي اصلي شروع خواهد شد كه هر گونه براساس فيزيولوژي بدن از غذاي خاصي استفاده خواهد نمود. به طور كلي ماهي‌ها از نظر تغذيه به سه دسته گياهخوار، گوشتخوار و همه چيز خوار تقسيم مي‌شوند. ماهي كپور معمولي در دسته همه چيز خوارها قرار مي‌گيرد كه خوراک اصلی این ماهی در استخرهاي خاكي موجوداتی است که در کف استخر زندگی می‌کنند مثل لارو، حشرات و کرمها. علاوه بر این از غذای دستی و کمکی هم از قبیل گندم، جو، سبوس گندم، آرد گندم، پودر ماهی، سبوس برنج، تفاله گوجه‌فرنگی، کنجاله سویا، تخم پنبه و باقی‌مانده سفره غذایی استفاده می‌کنند. از غذاهای ترکیبی و فرموله نیز  برای ماهیان مذکور استفاده می شود.  

 

 در صورت امکان برای مزارع دارا ی استخرهای ذخیره آب کشاورزی می بایست از غذاهای فرموله استفاده کرد زیرا غذاهای طبیعی استخرهای بتنی ناچیز بوده و رشد ماهیان به تأخیر می افتد  و همچنين استفاده از غذاي نامرغوب باعث آلودگي آب استخر مي‌شود (برای خروج فضولات می بایست عمل تخلیه استخر از کف صورت گیرد تا فضولات از آن خارج شوند).

 

 

جدول1.  راهنمای میزان غذادهی روزانه ماهی کپور بر حسب درصد وزنی ماهیان موجود

وزن ماهي (g) دماي آب(c^o)	كمتر از 5	5 تا 20	20 تا 50	50 تا 100	100 تا 300	بالاتر از 300
17  <	6	5	4	3	2	5/1
20-17	7	6	5	4	3	2
23-20	9	7	6	5	4	3
26-23	12	10	8	6	5	4
26 >	19	12	11	8	6	5

 

 

ملاحظات بهداشتی در استخرهای ذخیره آب کشاورزی

در پرورش ماهی رعایت اصول بهداشتی و پیشگیری از بروز آلودگی اهمیت زیادی دارد به عبارت ديگر پیشگیری همیشه بهتر و آسانتر و کم هزینه تر از درمان است چه بسا در پرورش ماهی درمان بعضی از بیماریها امکان پذیر نیست .از مهمترين اصول پرورش كپور در سيستم استخرهاي ذخيره آب كشاورزي موارد ذيل مي‌باشند:

- خارج کردن لجن کف بستر و ضدعفونی استخر قبل از آبگیری 

- سالم بودن بچه ماهی و ضدعفونی آن با نمک طعام قبل از رهاسازی 

- استفاده از غذاهای مناسب و عاری از هر نوع آلودگی و فساد

- سالم و تمیز بودن آب ورودی

- طراحي مناسب سيستم خروج آب در جهت خروج فضولات از استخر

 

نمونه مطالعات انجام شده در زمينه امكان‌سنجي آكوآپونيك:

1. آلدر و همكاران (2000) امكان پرورش ماهي قزل آلا و گياه كاهو را در سيستم آكوآپونيك بررسي نمودند كه در اين مطالعه ميزان فسفر آب به عنوان آلاينده آب در سيستم پرورش ماهي و ماده غذايي در سيستم پرورش كاهو در طول دوره پرورش پيوسته كمتر از 1/0 ميلي گرم در ليتر بوده و از نظر اقتصادي اين نوع كشاورزي بسيار مناسبتر از پرورش گونه‌هاي فوق به صورت مجزا شناخته شد.
2.  ساويدوف (2004) امكان راه اندازي سيستم آكوآپونيك بر اساس مدل دانشگاه جزاير ويرجين ايالات متحده آمريكا را براي اولين بار در سال 2002 در كانادا بررسي نمودد. در اين مطالعه در كنار پرورش ماهي تيلاپيا انواع گياهان مانند گوجه، خيار، ريحان و غيره بصورت سيستم شناور كاشت شد كه توليد گوجه و خيار به ازاي هر بوته در سال به ترتيب 7/20 و 4/33 كيلوگرم بوده و توليد ريحان از 13 به 42 كيلوگرم در متر مربع در سال افزايش پيدا كرد.
3. گربر و جانگ (2007 ) كاشت سه نوع گياه را در سيستم آكوآپونيك وهيدروپونيك مقايسه نمودند كه در اين مقايسه ميزان توليد در اين دو سيستم تفاوت معني داري نداشت ولي از نظر اقتصادي سيستم آكوآپونيك در اين بررسي بسيار مناسبتر شناخته شد.
4. سجادي‌نيا و همكاران (1388) كارايي پرورش گياه فلفل را در دو سيستم آكوآپونيك و هيدرو پونيك مقايسه نمودند كه در اين بررسي گياه فلفل در بستر يونوليتي شناور بر سطح آب كوددهي شده و آب تانك پرورش ماهي كپور كشت شدند. نتايج نشان دادند كه ميزان فتوسنتز، هدايت روزنه‌اي، تعرق، تشعشع فعال فتوسنتزي و كارايي مصرف آب در تيمار آكوآپونيك بالاتر از گياهان كشت شده در تيمار هيدروپونيك بوده است.
5. لنارد و لئونارد (2006) كارايي چند شيوه كاشت گياه در سيستم آكوآپونيك را مقايسه نمودند كه بستر داراي دانه‌هاي شن رودخانه‌اي و سيستم كاشت گياه بصورت شناور در سطح آب از نظر ميزان توليد گياه و جذب مواد دفعي ماهي توسط گياه، بهترين سيستمها شناخته شدند.
6. كراوفورد (2006) استفاده از سيستم گلخانه‌اي در مناطق معتدله را براي پرورش ماهيان گرمابي به شيوه آكوآپونيك رابررسي نمود كه در اين بررسي وي استفاده از سيستم گلخانه‌اي آكوآپونيك را بسيار مناسبتر از آكوآپونيك در فضاي باز دانسته است زيرا كنترل دما و ساير شرايط محيطي در طول سال در گلخانه قابل كنترل مي‌باشد.

n     استخر دو منظوره کشاورزی و پرورش ماهی

در عصر حاضر، محدودیت برداشت آبزیان از دریاها و اقیانوس‌ها همچنین کیفیت مناسب و ارزش غذايي گوشت ماهی نسبت به سایر فرآورده‌های پروتئینی، سبب شده است آبزی‌پروری مورد توجه ویژه اكثر كشورها قرار گیرد. یکی از راهکارهای مناسب که تا کنون اندیشه شده، استفاده از آب مورد مصرف بخش کشاورزی در پرورش ماهی است.

در ایران با توجه به شرایط اقتصادی و سیاسی موجود و تحمیل تحریم های جهانی،  همچنین مشکل کمبود آب که به عنوان عامل محدودکننده توسعه کشاورزی و صنعتی و حتی اجتماعی مطرح است و مشکلاتی نظیر مهاجرت مردم و خالی شدن برخی مناطق روستایی از سکنه، به نظر می‌رسد این مشکل در آینده ابعاد گسترده‌تری داشته باشد. بنابراین استفاده بهینه و چند منظوره از منابع آبی، از جمله استفاده از منابع آب مورد استفاده برای کشاورزی با هدف توسعه آبزی پروری به عنوان یک راهکار مناسب مطرح می شود.

 

-         پیشگامان احداث استخرهای دو منظوره در ایران

گرچه در مورد نخستین مبتکران و بهره برداران استخر دو منظوره در ایران اطلاعات مستندی در دست نیست اما می توان از آقایان مافی و خسروی در استان قزوین و تاجیک و اکبری در استان تهران به عنوان کشاورزان پیشگام ، موفق و پرتلاش این امر نام برد .

 

-         حمایت ها و تسهیلات

با توجه به اجرای طرح  5 ساله توسعه بخش کشاورزی و اعطای وام با سود پایین (7%) و بازپرداخت 2 – 5 ساله به استخره های دو منظوره ، کشاورزان می توانند علاوه بر استفاده از راهنمایی و حمایت کارشناسان شیلات منطقه و استان، با تشکیل پرونده در جهاد منطقه و ارائه طرح توجیه اقتصادی استخر دو منظوره به کمیته اعتباری طرح توسعه از تسهیلات پایلوت )ساخت استخر(  یا تسهیلات در گردش (خرید بچه ماهی، خرید مکانیزاسیون و تجهیزات و...) بانک کشاورزی استفاده نمایند.

پرورش ماهی در استخرهای دو منظوره ذخیره آب کشاورزی

استخرهای ذخیره آب، اکثراً مستطیل شکل بوده ودر نقاطی مشرف به زمین های زراعی احداث شده اند، آبی که جهت آبیاری از چاه خارج می شود قبل از ورود به زمین زراعی به استخر وارد شده و پس از آن خارج و به مصرف آبیاری می رسد.

 

-         گونه هاي مورد نظر براي پرورش

به تناسب دما و شوري آب و اقليم منطقه، گونه هاي متنوعي براي پرورش وجود دارد.  مثلاً براي آب هاي گرم و شيرين با دماي بالاي 20 درجه سانتي گراد، دو گونه از ماهيان گرمابي به نام كپور و آمور را مي توانيم پرورش دهيم. در آب هاي خنك با دماي12  تا 18   درجه سانتي‌گراد نيز، پرورش ماهي قزل آلا مناسب است. هرچند تجارب چندين ساله كارشناسان ، شيوه هايي را در اختيار ما گذاشته است كه در دماهاي خارج از اين دامنه هم بتوانيم پرورش ماهي داشته باشيم.  به طور کلی در اکثر نقاط ایران اقتصادی ترين و مناسبترین گونه ماهی پرورشی در استخرهای دو منظوره ماهی کپور است.  این گونه دارای گوشت بسيار لذيذ و بازار مصرف مناسبی است. ضايعات آن پايين و سريع الرشد بوده و قدرت سازگاری بسيار بالايی دارد، در غذا سختگير نيست و بـا غذای دستی و طبيعی رشد می كند و در برابر بيماريها نیز دارای مقاومـت نسبتا بالايی است.

 

-         روش کار

آبی که در آن کپور ماهیان پرورش داده می‌شوند باید سرشار از اکسیژن و عاری از گازهای مضر باشد وآب چاه های کشاورزی فاقد اکسیژن کافی و دارای گازهای زیان بار برای پرورش این ماهیان است. برای رفع این مشکل از برجک هواده استفاده می شود که استوانه‌ای است با حداقل پنج طبقه توری فلزی چشمه ریز به فاصله بیست سانتی‌متر از هم، که باید از کف آب نما حداقل 70 سانتی متر ارتفاع داشته باشد یا استفاده از آب رودخانه که سرشار از اکسیژن و مواد مغذی می باشد.

 

 

- مزاياي پرورش ماهي دراستخرهای ذخیره بخش كشاورزي

- موجب مي شود آب خروجي از استخر، غني شده و املاح مورد نياز  گیاه را، به صورت محلول، از طريق آوندها به گیاه برساند.نتيجه اين اقدام، افزايش توليد محصولات كشاورزي  با كيفيت بهتر خواهد بود.

- ميزان مصرف كود را تا حدودي كاهش مي دهد كه از نظر زيستت ـ محيطي نيز نكته اي قابل توجه است.

- ضمن اشتغال‌زایی و کمک به اقتصاد خانوار کشاورز مي‌تواند بسياري از هزينه‌هاي جنبي او را به آساني جبران كند.

- توليد و ورود گوشت ماهي به عنوان غذاي سلامتي در سبد غذايي خانوار روستايي و شهري است.

- چالش‌های پرورش ماهی در استخرهای ذخیره آب کشاورزی

- آشنا نبودن كشاورزان، با فن پرورش ماهي و دسترسي نداشتن به كارشناسان فن، از مهم ترين چالش هاست، كه اين موضوع، اهميت ترويج فرهنگ آبزي پروري را نشان مي دهد.

- باور نادرست كشاورزاني است كه اقدام به اجراي سيستم هاي قطره اي و باراني در اراضي خود كرده اند. اين گروه از كشاورزان تصور مي‌كنند پرورش ماهي، براي سيستم آبياري نوين مشكل ايجاد مي كند. بايد يادآور شد كه پرورش ماهي هيچ تأثير منفي در سيستم آبياري قطره‌اي و باراني ندارد و فقط نياز به شستشوي فيلترها را بيشتر مي كند. هرچند كه در صنعت روز شيلات، فيلترهايي با توانایی بيشتر در حذف مواد (نسبت به فليترهاي آبياري تحت فشار) وجود دارد كه با نصب آن ها، این نگراني هم رفع مي شود.

- هماهنگ كردن زمان پرورش ماهی با نظام آبياري کشاورزی است. براي رفع نگراني در اين زمينه، بايد در زمان شروع فصل كشاورزي و روشن شدن چاه - براي آبياري مزرعه - اقدام به رهاسازي بچه ماهي كرد. وزن رها سازي بايد به گونه اي تنظيم شود كه قبل از شروع دوره خاموشي چاه، ماهي به وزن بازارپسندي رسيده و صيد شود.

 

- مزایای اقتصادی پرورش ماهی در استخرهای ذخیره آب کشاورزی:

- افزایش بهره وری منابع آبی

- تولید گوشت ماهی به عنوان غذای سلامتی

- ایجاد اشتغال، کمک به اقتصاد خانوار کشاورز وکشور

- بهبود تولیدات زراعی و باغی از طریق غنی شدن آب کشاورزی

 

-         شرايط آب پرورش كپور ماهيان : 

مهمترين ويژگيهاي فيزيكوشيميايي آب پرورش ماهي عبارتند از :

1-  PH يا اسيديته: بهتر است آب مورد استفاده جهت پرورش خنثي تاكمي قليايي باشد حدود 7 الی 8.

2- EC يا هدايت الكتريكي: بيانگر ميزاناملاح آب است. EC مناسب 2000 ميكروموس بر سانتي متر مربع می باشد ولي تا 5000 ميكروموس اثرات سوء چنداني ندارد .

3-  اكسيژنمحلول: آب ورودي استخر بايستي از ميزان اكسيژن لازم برخوردار باشد بهترينميزان اكسيژن محلول براي كپور ماهيان 6- 5 ميلي گرم بر ليتر است هر چندتحمل كپور ماهيان نسبت به كمبود اكسيژن زياد است ولي مقدار آن نبايد از 2ميلي گرم در ليتر كمتر شود. 

4-  سختي آب: ميزان سختي مناسب براي پرورش ماهي 300 - 100   ميلي گرم در ليتر برحسب كربنات كلسيم است.

5- دما:حداكثر درجه حرارت آب نبايد از تحمل كپور ماهيان پرورشي كه 30 درجهسانتي گراد است تجاوز نمايد مناسب ترين دما 25 درجه سانتي گراد است.

6- مواد آلاينده :آب بايد عاري از مواد آلاينده و فلزات سنگين، فاضلاب كارخانجات شهري وغيره  باشد . رنگ و بوي آب درحد طبيعي باشد.

 

کود دهی در مزارع پرورش ماهی گرمابی

کود دهی در مزارع پرورش ماهی گرمابی

انواع کودهاي مورد استفاده در مزارع ماهيان گرمابي:

الف: کودهاي آلي
روشهاي كود دهي:
1- ريختن كود روي شيب ديواره :
 در اين روش بهتر است از كود گاوي استفاده شود و همچنين بايد در جهت باد باشد . 
مزايا :آساني و عدم نياز به كارگر و صرف وقت زياد مي باشد .
از معايب آن مي توان به موارد زير اشاره کرد:
- تنظيم شفافيت يا مديريت كود دهي از دست خارج مي گردد و چون در اين روش كود به تدريج وارد آب مي شود که دقيق و به مقدار لازم نيست .
- اگر از كود مرغي استفاده شود چون بخشي از آن مورد تغذيه آمور و كپور قرار مي گيرد آمور بعد از مدتي دچار چند نوع بيماري مي گردد . 

2- ريختن كود حيواني به صورت جامد در استخر :
 در اين روش مقدار كود لازم بصورت جامد در استخر ريخته مي شود كه از معايب آن ايجاد گازهاي سمي به دليل ته نشين شدن كود و تجزيه بي هوازي است و ديگر آنكه كود به خوبي در شرايط هوازي تجزيه نمي شود و استفاده مناسب از آن بدست نمي آيد . 

3- روش استفاده از گوني :
 در اين روش مقدار مصرفي2 وعده( يا 3 روز) را در گوني هايي ريخته و در لايه هاي بالايي آب با استفاده از طناب و مهار آن با پايه هاي چوبي بصورت شناور قرار مي دهند محل قرار گرفتن آن با توجه به مسير باد است تا در تمام استخر تاثير بگذارد اگر گوني ها روي كف قرار گيرد اكسيژن كافي به آن نرسيده و خوب تجزيه نمي شود و مشكل ساز است . 
 
4- روش پخش شيرابه كود حيواني ( مناسب ترين روش )‌ : 
به چند روش مي توان شيرابه در استخرها پخش نمود:
- با استفاده از تانكر و پمپ شيرابه را از حوضچه توسط خودروهاي كشاورزي يا وانت به دور استخرها منتقل و در سطح استخر پخش مي شود . 
- با استفاده از قايق مي توان در سطح استخر با سطل در جهت باد پخش كرد . 
- با ورود به استخر بصورت دستي با سطل پخش نمود در جهت وزش باد . 
- با حركت روي تاج استخر مي توان در جهت وزش باد پخش كرد 

روش شيرابه گيري داخل استخر : در اين روش در گوشه هاي استخر با پرچين مقداري از فضاي داخل استخر را محصور كرده و كود حيواني را به تدريج در آنجا مي ريزند و شيرابه آن از لاي ديواره پرچين وارد آب استخر مي گردد .
شيررابه گيري به روش ورودي آب : در اين روش در مسير ورودي آب حوضچه اي احداث مي گردد كه مقدار كود لازم را در آن ريخته و آبگيري مي نمايند تا شيرابه گيري شود سپس با ورود آب به استخر شيرابه حاصله وارد استخر مي گردد ولي معمولا در حوالي ورودي آب كود بيشتري پخش مي گردد و به سرعت پخش شيرابه دستي و يا با پمپ در كل استخر پخش نمي گردد . 
با استفاده از كود حيواني مي توان شفافيت استخر را به دست گرفت ولي بدليل توليد زئوپلانكتون زيادي آب به رنگ تيره نوك مدادي مي رود كه بايد كود حيواني قطع شود تا استخر اصلاح گردد . 

ب – كودهاي معدني ( شيميايي ) :
همانگونه كه قبلا گفته شد كودهاي شيميايي انواع مختلفي دارند كه عموما براي تامين ازت ، فسفر ، پتاسيم و كلسيم مورد استفاده قرار مي گيرد .
كودهاي شيميايي به تناسب كود حيواني اكسيژن كمتري مصرف مي كند لذا توصيه مي شود كه در فصل بهار كه هوا خنكتر و اكسيژن مطلوبتر است اولويت با كود حيواني باشد ولي در تابستان كودهاي حيواني بخصوص كود مرغ كم يا استفاده نگردد . ولي مناسبترين كار يك وعده كود شيميايي و يك وعده كود گاوي است . 
بهترين معيار براي محاسبه كود از لحاظ نوع و مقدار آزمايشي آب استخر در آزمايشگاه است كه مقدار ازت بايد بين 2 تا 3 ميلي گرم در ليتر باشد و مقدار فسفر هم بين ت2% تا 3% ميلي گرم مطلوب است . 
اگر اشبائيت اكسيژن كمتر از 80% باشد يعني حدود 3 ميلي گرم در ليتر اكسيژن داشته باشيم نبايد كود دهي شود چون باعث كاهش بيشتر اكسيژن مي شود . در كود دهي شيميائي هم محاسبه براي ده روز را در دو وعده هر 5 روز يكبار و بين آن كود حيواني استفاده شود ( در صورت نياز )‌

انواع كودهاي شيميايي :
الف – كودهاي فسفاته :
سوپر فسفات : با خاصيت اسيدي و به رنگ تيره است . دير حل بوده و براي حل شدن در آب معمولي حدود 48 ساعت زمان نياز دارد ولي در آب 60 درجه زودتر حل مي شود در ايران معمولا با خلوص 19% توليد مي شود . 
سوپر فسفات تريپل : با خاصيت اسيدي و به رنگ تيره و دير حل است ولي نسبت به سوپر فسفات زودتر حل مي شود در ايران با خلوص 46% توليد مي گردد . 
فسفات آمونيوم : خاصيت اسيدي و دير حل است و در ايران با خلوص 48% توليد مي شود ( بهمراه 11% ازت ) .
 فسفات دي آمونيوم : خاصيت تقريبا خنثي دارد تيره رنگ ساچمه اي شكل و دير حل است و با خلوص 46% توليد   مي شود و 21% ازت هم دارد . 
اگر فسفات دي آمونيم در آب بماند ازت خود را از دست مي دهد لذا بايد فوراً حل شده و وارد استخر گردد در غير اين صورت ازتش به حدود 2% مي رسد .
كودهاي فسفاته كه دير حل است را زودتر به استخر مي زنند .

ب – كودهاي ازته :
 كود اوره : خاصيت شديدا قليائي دارد و مي تواند P H استخر را سريعا بالا برده و باعث افـزايش سريع فيتـوپلانكتون شود و در تابستان يك وعـده روزانه را در چــند نوبت استفاده مي كنند كود اوره به رنگ سفيد دانه شكري است و با حدود 46% ازت خالص توليد مي شود اين كود توسط باكتريهاي اوره آز تبديل به كربنات آمونيم مي شود كه حدود 24 ساعت در دماي مطلوب جهت تبديل به كربنات آمونيم زمان مي برد . اين كود زود حل است و  بيشترين ميزان ازت را داراست . 
كود نيترات آمونيم : بصورت سفيد دانه شكري است كه رنگ تيره (رس ) يا سفيد ( آهك ) بخاطر روكش آن است كه بخاطر جلوگيري از انفجار آن را روكش مي گيرند . با خلوص 35% توليد مي شود و خاصيت اسيدي دارد اين کود  زود حل است .
سولفات آمونيم : براي پايين آوردن PH استفاده مي شود و به صورت پودري سفيد است و با خلوص 21% توليد  مي شود و زود حل است . 

ج – كودهاي پتاسيمي :
 كودهاي پتاسيم به صورت مختلف وجود دارد كه معمولا كمتر در استخرهاي پرورش ماهي استفاده مي شود . مانند : سولفات پتاسيم با درصد خلوص 42تا 52% اكسيد پتاسيم با درصد خلوص 60% كلريد پتاسيم با درصد خلوص 54 تا 57%  
براي استفاده از كودها بايد  به مقدار درصد خلوص و نيز ترکيبات همراه آن توجه و در محاسبه آن را مد نظر داشت مانند فسفات آمونيم كه هم 48% فسفر دارد و هم 11% ازت كه بايد در مقدار كود اوره 11% ازت فسفات آمونيم را كسر نمود .( كود دهي فقط بر اساس نياز و شفافيت و با رعايت ساير موارد انجام شود و به هيچ وجه خارج از آن كود دهي نبايد صورت پذيرد. )

 

هوادهی و اکسیژن در پرورش آبزیان

هوادهی و اکسیژن در پرورش آبزیان

 

 نقش اکسیژن در تولید آبزیان
 چگونه می توان به آب اکسیژن رساند ؟
 هوادهی چیست و چه فایده ای دارد ؟
 انواع دستگاههای هواده و معرفی بهترین آنها
 نحوه نصب تعداد و زمان استفاده از دستگاه هواده توجه :
آبزیان پرورشی در استخر محبوس هستند اگر به نیازهای آنها توجه نشود نه تنها رشد نمی کنند بلکه در این زندان خفه می شوند .
نیازهای آبزیان برای رشد چه چیزهایی هستند ؟
اول محیط مناسب می خواهند دوم غذای مناسب و کافی نیاز دارند برای ایجاد محیط مناسب کارهای زیادی باید انجام گیرد . اما مهمترین عامل آنست که آب با اکسیژن کافی در اختیار آبزی قرار گیرد . چگونه می توان به آب استخر اکسیژن رساند ؟
اکسیژن آب استخرهای ماهی بطور طبیعی از دو منبع یکی هوا و دیگری فتوسنتز تأمین شود . البته با تعویض آب استخر هم می توان مقدار خیلی کمی به استخر اکسیژن رساند ولی برای اینکار روش ها و دستگاههای مخصوص وجود دارند .

تأمین اکسیژن برای ماهیان گاهی از تأمین غذا مهمتر است .
زیرا :
وجود اکسیژن در آب سبب هضم و جذب غذا می شود و بنابراین اکسیژن می تواند ضریب تبدیل غذایی را بهبود ببخشید .
با وجود اکسیژن کافی در آب می توان آبزی بیشتری در واحد سطح نگهداری کنید و بیشتر هم غذا بدهید در نتیجه تولید بیشتری در واحد سطح خواهید داشت .
اکسیژن کافی در آب از سمی شدن آب به وسیله مواد دفعی آبزیان یا حتی موادی که از بیرون وارد آب می شوند می کاهد .
اکسیژن در آب برای ماهی سلامتی و نشاط و رشد بیشتری به ارمغان می آورد .

هوادهی چیست و چه فایده ای دارد ؟
هوادهی روشی است که از آن طریق اکسیژن محلول در آب با هوا در حالت تعادل ( اشباع ) در می آید . این کار به کمک دستگاههای مکانیکی انجام می شود .
هر وسیله ای که بتواند آب و هوا را مخلوط کند نوعی هواده است ولی چون راندمان کار و مصرف انرژی و هزینه اجرا خیلی اهمیت دارند ما برای هوادهی از دستگاه مخصوص هواده استفاده می کنیم بطور کلی دو روش برای هوادهی وجود دارد .
یکی تزریق هوا یا اکسیژن خالص در آب ( مثل پمپ اکواریوم ـ بلوور و غیره ) دوم همزدن آب یا فواره کردن آن برای ایجاد تعادل اکسیژن .
بنابراین هوادهی علاوه بر تولید اکسیژن نوعی همزدن آب و یکنواخت کردن لایه های حرارتی و غذایی آن هم هست . ضمناً هوادهی به خروج ضایعات سمی که به شکل گاز در آب محلول هستند کمک
می کند .

بطور کلی هواده انتخابی باید این مزایا را داشته باشد :
1-سبک و قابل حمل باشد .
2- در طول دوره نیازی به تعمیرات و روغنکاری نداشته باشد .
3- باید بتواند یک دوره پرورش ماهی را پیوسته کار کند .
4- ارزان باشد .
5- تکنولوژی پیچیده ای در آن بکار نرفته باشد .
6- راندمان انتقال اکسیژن به آب نسبت به مصرف انرژی بالا باشد ( مثلاً 5/1 کیلوگرم اکسیژن در ساعت به ازاء هر اسب بخار )
چه مقدار هوا مورد نیاز است :
بستگی به تراکم ماهی و تولید دارد در حالت عادی برای هر 6 تا 10 تن ماهی و یا 3 تا 6 تن میگو به سه دستگاه هواده در هر هکتار هر یک بقدرت 3 اسب بخار نیاز دارید .

چه نوع هوادهی استفاده کنیم ؟
برای استخرهای خاکی با عمق حدود 2 متر و بیشتر بهترین هواده دستگاه های هواده مکشی مستغرق هستند . که در عمق مناسب قرار می گیرند و با مکیدن هوا از بیرون آنرا در استخر تزریق و پخش
می کنند .
برای استخرهای با عمق کمتر ( مثلاً حدود 1 متر یا کمی بیشتر ) هوادهی های پره دار ( پدلی ) که در سطح آب شناور هستند مناسب هستند اگر در جایی برق نباشد از چرخ های پره داری استفاده می شود که با نیروی دیزل یا تراکتور کار می کنند .

چگونه هواده ها را نصب کنیم
چگونگی نصب هواده از نظر برقی و نحوه تثبیت آن در استخر در کاتالوگ مربوطه نوشته شده ولی نحوه چینش آنها در استخر باید بصورتی باشد که حداکثر سطح آب را پوشش دهد و در آب جریان یا گردآب ایجاد کند .

نحوه چینش 4 دستگاه هواده در استخر

 

جذب سرمایه گذار در پرورش ماهی گرمابی

جذب سرمایه گذار

با سود 50% و برگشت سرمایه 6 ماهه

(با تضمین برگشت سرمایه)

شروع سرمایه گذاری از 75 میلیون تومان

09128248214

علی زمانی